Che’s ideas are absolutely relevant today: A speech by Fidel Castro

The following speech was given by Fidel Castro on 8 October 1987 at the main ceremony marking the twentieth anniversary of Guevara’s death. It was held at a newly completed electronics components factory in the city of Pinar del Río.

Nearly twenty years ago, on October 18, 1967, we met in the Plaza of the Revolution with a huge crown to honor Compañero Ernesto Che Guevara, Those were very bitter, very difficult days as when we received news of the developments in Vado del Yeso, in the Yuro Ravine, when news agencies reported Che had fallen in battle.

It didn’t take long to realize that those reports were absolutely correct, for they consisted of news items and photos that proved it beyond doubt. For several days, the news was coming until with all that information in hand — although many of the details we know today were not known at the time — we held the large mass rally, the solemn ceremony in which we paid our last respects to fallen compañero.

Nearly twenty years have passed since then, and now, on October 8, we are marking the date he fell in battle. According to reliable reports we have now, he was actually murdered the following day after having been captured unarmed and wounded; his weapon had been rendered useless in battle. That’s why it has become a tradition to commemorate that dramatic event on October 8. The first year passed and then five, ten, fifteen, now twenty years, and it was necessary to recall the historic dimensions of that development, and particularly the man. Thus in a natural way, rather than a very deliberate or pondered way, the entire people have been recalling the date in recent months. It was possible to commemorate the twentieth anniversary on a solemn note as we have seen here today: The playing of taps, the anthem, the magnificent poem by Nicolás Guillén, which rang out with the same voice we heard twenty years ago.

I could try to give a very solemn, grandiloquent speech, perhaps a written speech, but in these times the pressure of work barely leaves a minute free for thinking more carefully about all those events and the things I could say here, let alone for writing a speech — that’s why I’d prefer to recall Che, share my thoughts with you, because I’ve thought a lot about Che. I did an interview, part of which was made public yesterday in our country, in answer to the questions of an Italian journalist who had me in front of the television cameras nearly sixteen hours straight — actually, they were movie, not TV cameras, because in order to get a better image in everything he did, he didn’t use videocassettes, some of which last two hours, but rather movie cameras. He’d change reels every twenty or twenty-five minutes, and so it was quite an exhausting interview. We should have taken three days to do to do it, but we had to do it in one because there was no more time. We started before noon on a Sunday and finished at 5:00 a.m. the following day. There were more that 100 questions. Among the variety of subjects and themes, the journalist was very interested in talking about Che, and between 3:00 and 4:00 a.m. we got to the subject. I made an effort to answer each of his questions, and I made a special effort to summarize my memories of Che.

I told him how I felt, and I think many compañeros feel the same way, regarding Che’s permanent presence. We must keep in the special relationship with Che, the affection, the fraternal bonds of comradeship, the united struggle over nearly twelve years, from the moment we met in Mexico until the end, a period rich in historic events, some of which have been made public only in the last couple of days.

It was a period filled with heroic and glorious deeds, from the time Che joined us to go on the Granma expedition, the landing, the setbacks, the most difficult days, the resumption of the struggle in the mountains, rebuilding an army virtually from scratch, the first clashes, and the last battles. Then the intense period that followed, one after another, such as the start of imperialist hostility; the blockade; the slander campaigns against the revolution as soon as we started to do justice to the criminals and thugs who had murdered thousands of our fellow citizens; the economic blockade; the Girón [Bay of Pigs] invasion; the proclamation of the socialist nature of the revolution; the struggle against the mercenaries; the October [missile] crisis; the first steps in the construction of socialism when there was nothing — neither experience nor cadres nor engineers nor economists and hardly any technicians, when we were left almost without doctors because 3,000 of the 6,000 doctors in the country left.

Then came the First and Second Declarations of Havana, the start of the isolation imposed on our country, the collective rupture of diplomatic relations by all Latin American governments except Mexico. It was a period in which, along with all these developments, we had to organize the economy of the country. It was a relatively brief but fruitful period replete with unforgettable events.

It must be kept in mind that Che persisted in an old desire, an old idea: to return to South America, to his country, to make the revolution based on the experience he’d gained in our country. We should recall the clandestine way in which his departure had to be organized, the barrage of slanders against the revolution when there was talk of conflicts, of differences with Che, that Che had disappeared. It was even said the he had been murdered because of splits in the ranks of the revolution.

Meanwhile, the revolution calmly and firmly endured the ferocious attack, because over and above the irritation and the bitterness caused by those campaigns, the important thing was for Che to be able to fulfill his goals; the important thing was to ensure his safety and that of the compatriots with him on his historic missions.
In the interview I explained the origin of that idea, how when he joined us he had set only one condition: that once the revolution was made, when he wanted to return to South America he would not be prevented from doing so for reason of state or for the state’s convenience, that he would not be held back. We told him he could go ahead and that we would support him. He would remind us of this pledge every so often until the time came he decided it was time to leave.

Not only did we keep the promise of agreeing to his departure, but we gave him all the help we could. We tried to delay the departure a little. We gave him other tasks to enrich his guerrilla experience, and we tried to create a minimum of conditions so that he would not have go through the most difficult stage of the first days of organizing a guerrilla force, something we knew full well from our own experience.
We were well aware of Che’s talent, his experience and his role. He was a cadre suited to major strategic tasks and we felt it might be better if other compañeros undertook the initial organizational work and that he join at a more advanced stage in the process. This also fit in with our policy during the war of saving cadres, as they distinguished themselves, for increasingly important and strategic assignments. We did not have many experienced cadres, and as they distinguished themselves we would not send them out every day with a squad to ambush; rather, we gave them more important tasks in keeping with their ability and experience.

Read Part Two.

Che Guevara: General Principles of Guerrilla Warfare

1. Essence of Guerrilla Warfare

2. Guerrilla Strategy

3. Guerrilla Tactics

4. Warfare on Favorable Ground

5. Warfare on Unfavorable Ground

6. Suburban Warfare

1. Essence of Guerrilla Warfare

The armed victory of the Cuban people over the Batista dictatorship was not only the triumph of heroism as reported by the newspapers of the world; it also forced a change in the old dogmas concerning the conduct of the popular masses of Latin America. It showed plainly the capacity of the people to free themselves by means of guerrilla warfare from a government that oppresses them.
We consider that the Cuban Revolution contributed three fundamental lessons to the conduct of revolutionary movements in America. They are:
1. Popular forces can win a war against the army.
2. It is not necessary to wait until all conditions for making revolution exist; the insurrection can create them.
3. In underdeveloped America the countryside is the basic area for armed fighting.
Of these three propositions the first two contradict the defeatist attitude of revolutionaries or pseudo-revolutionaries who remain inactive and take refuge in the pretext that against a professional army nothing can be done, who sit down to wait until in some mechanical way all necessary objective and subjective conditions are given without working to accelerate them. As these problems were formerly a subject of discussion in Cuba, until facts settled the question, they are probably still much discussed in America.
Naturally, it is not to be thought that all conditions for revolution are going to be created through the impulse given to them by guerrilla activity. It must always be kept in mind that there is a necessary minimum without which the establishment and consolidation of the first center is not practicable. People must see clearly the futility of maintaining the fight for social goals within the framework of civil debate. When the forces of oppression come to maintain themselves in power against established law, peace is considered already broken.
In these conditions popular discontent expresses itself in more active forms. An attitude of resistance finally crystallizes in an outbreak of fighting, provoked initially by the conduct of the authorities.
Where a government has come into power through some form of popular vote, fraudulent or not, and maintains at least an appearance of constitutional legality, the guerrilla outbreak cannot be promoted, since the possibilities of peaceful struggle have not yet been exhausted.
The third proposition is a fundamental of strategy. It ought to be noted by those who maintain dogmatically that the struggle of the masses is centered in city movements, entirely forgetting the immense participation of the country people in the life of all the underdeveloped parts of America. Of course, the struggles of the city masses of organized workers should not be underrated; but their real possibilities of engaging in armed struggle must be carefully analyzed where the guarantees which customarily adorn our constitutions are suspended or ignored. In these conditions the illegal workers’ movements face enormous dangers. They must function secretly without arms. The situation in the open country is not so difficult. There, in places beyond the reach of the repressive forces, the inhabitants can be supported by the armed guerrillas.
We will later make a careful analysis of these three conclusions that stand out in the Cuban revolutionary experience. We emphasize them now at the beginning of this work as our fundamental contribution.
Guerrilla warfare, the basis of the struggle of a people to redeem itself, has diverse characteristics, different facets, even though the essential will for liberation remains the same. It is obvious-and writers on the theme have said it many times-that war responds to a certain series of scientific laws; whoever ignores them will go down to defeat. Guerrilla warfare as a phase of war must be ruled by all of these; but besides, because of its special aspects, a series of corollary laws must also be recognized in order to carry it forward. Though geographical and social conditions in each country determine the mode and particular forms that guerrilla warfare will take, there are general laws that hold for all fighting of this type.
Our task at the moment is to find the basic principles of this kind of fighting and the rules to be followed by peoples seeking liberation; to develop theory from facts; to generalize and give structure to our experience for the profit of others.
Let us first consider the question: Who are the combatants in guerrilla warfare? On one side we have a group composed of the oppressor and his agents, the professional army, well armed and disciplined, in many cases receiving foreign help as well as the help of the bureaucracy in the employ of the oppressor. On the other side are the people of the nation or region involved. It is important to emphasize that guerrilla warfare is a war of the masses, a war of the people. The guerrilla band is an armed nucleus, the fighting vanguard of the people. It draws its great force from the mass of the people themselves. The guerrilla band is not to be considered inferior to the army against which it fights simply because it is inferior in firepower. Guerrilla warfare is used by the side which is supported by a majority but which possesses a much smaller number of arms for use in defense against oppression.
The guerrilla fighter needs full help from the people of the area. This is an indispensable condition. This is clearly seen by considering the case of bandit gangs that operate in a region. They have all the characteristics of a guerrilla army: homogeneity, respect for the leader, valor, knowledge of the ground, and, often, even good understanding of the tactics to be employed. The only thing missing is support of the people; and, inevitably, these gangs are captured and exterminated by the public force.
Analyzing the mode of operation of the guerrilla band, seeing its form of struggle, and understanding its base in the masses, we can answer the question: Why does the guerrilla fighter fight? We must come to the inevitable conclusion that the guerrilla fighter is a social reformer, that he takes up arms responding to the angry protest of the people against their oppressors, and that he fights in order to change the social system that keeps all his unarmed brothers in ignominy and misery. He launches himself against the conditions of the reigning institutions at a particular moment and dedicates himself with all the vigor that circumstances permit to breaking the mold of these institutions.
When we analyze more fully the tactic of guerrilla warfare, we will see that the guerrilla fighter needs to have a good knowledge of the surrounding countryside, the paths of entry and escape, the possibilities of speedy maneuver, good hiding places; naturally, also, he must count on the support of the people. All this indicates that the guerrilla fighter will carry out his action in wild places of small population. Since in these places the struggle of the people for reforms is aimed primarily and almost exclusively at changing the social form of land ownership, the guerrilla fighter is above all an agrarian revolutionary. He interprets the desires of the great peasant mass to be owners of land, owners of their means of production, of their animals, of all that which they have long yearned to call their own, of that which constitutes their life and will also serve as their cemetery.
It should be noted that in current interpretations there are two different types of guerrilla warfare, one of which-a struggle complementing great regular armies such as was the case of the Ukrainian fighters in the Soviet Union-does not enter into this analysis. We are interested in the other type, the case of an armed group engaged in struggle against the constituted power, whether colonial or not, which establishes itself as the only base and which builds itself up in rural areas. In all such cases, whatever the ideological aims that may inspire the fight, the economic aim is determined by the aspiration toward ownership of land.
The China of Mao begins as an outbreak of worker groups in the South, which is defeated and almost annihilated. It succeeds in establishing itself and begins its advance only when, after the long march from Yenan, it takes up its base in rural territories and makes agrarian reform its fundamental goal. The struggle of Ho Chi Minh is based in the rice-growing peasants, who are oppressed by the French colonial yoke; with this force it is going forward to the defeat of the colonialists. In both cases there is a framework of patriotic war against the Japanese invader, but the economic basis of a fight for the land has not disappeared. In the case of Algeria, the grand idea of Arab nationalism has its economic counterpart in the fact that nearly all of the arable land of Algeria is utilized by a million French settlers. In some countries, such as Puerto Rico, where the special conditions of the island have not permitted a guerrilla outbreak, the nationalist spirit, deeply wounded by the discrimination that is daily practiced, has as its basis the aspiration of the peasants (even though many of them are already a proletariat) to recover the land that the Yankee invader seized from them. This same central idea, though in different forms, inspired the small farmers, peasants, and slaves of the eastern estates of Cuba to close ranks and defend together the right to possess land during the thirty-year war of liberation.
Taking account of the possibilities of development of guerrilla warfare, which is transformed with the increase in the operating potential of the guerrilla band into a war of positions, this type of warfare, despite its special character, is to be considered as an embryo, a prelude, of the other. The possibilities of growth of the guerrilla band and of changes in the mode of fight, until conventional warfare is reached, are as great as the possibilities of defeating the enemy in each of the different battles, combats, or skirmishes that take place. Therefore, the fundamental principle is that no battle, combat, or skirmish is to be fought unless it will be won. There is a malevolent definition that says: «The guerrilla fighter is the Jesuit of warfare.» By this is indicated a quality of secretiveness, of treachery, of surprise that is obviously an essential element of guerrilla warfare. It is a special kind of Jesuitism, naturally prompted by circumstances, which necessitates acting at certain moments in ways different from the romantic and sporting conceptions with which we are taught to believe war is fought.
War is always a struggle in which each contender tries to annihilate the other. Besides using force, they will have recourse to all possible tricks and stratagems in order to achieve the goal. Military strategy and tactics are a representation by analysis of the objectives of the groups and of the means of achieving these objectives. These means contemplate taking advantage of all the weak points of the enemy. The fighting action of each individual platoon in a large army in a war of positions will present the same characteristics as those of the guerrilla band. It uses secretiveness, treachery, and surprise; and when these are not present, it is because vigilance on the other side prevents surprise. But since the guerrilla band is a division unto itself, and since there are large zones of territory not controlled by the enemy, it is always possible to carry out guerrilla attacks in such a way as to assure surprise; and it is the duty of the guerrilla fighter to do so.
«Hit and run,» some call this scornfully, and this is accurate. Hit and run, wait, lie in ambush, again hit and run, and thus repeatedly, without giving any rest to the enemy. There is in all this, it would appear, a negative quality, an attitude of retreat, of avoiding frontal fights. However, this is consequent upon the general strategy of guerrilla warfare, which is the same in its ultimate end as is any warfare: to win, to annihilate the enemy.
Thus, it is clear that guerrilla warfare is a phase that does not afford in itself opportunities to arrive at complete victory. It is one of the initial phases of warfare and will develop continuously until the guerrilla army in its steady growth acquires the characteristics of a regular army. At that moment it will be ready to deal final blows to the enemy and to achieve victory. Triumph will always be the product of a regular army, even though its origins are in a guerrilla army.
Just as the general of a division in a modern war does not have to die in front of his soldiers, the guerrilla fighter, who is general of himself, need not die in every battle. He is ready to give his life, but the positive quality of this guerrilla warfare is precisely that each one of the guerrilla fighters is ready to die, not to defend an ideal, but rather to convert it into reality. This is the basis, the essence of guerrilla fighting. Miraculously, a small band of men, the armed vanguard of the great popular force that supports them, goes beyond the immediate tactical objective, goes on decisively to achieve an ideal, to establish a new society, to break the old molds of the outdated, and to achieve, finally, the social justice for which they fight.
Considered thus, all these disparaged qualities acquire a true nobility, the nobility of the end at which they aim; and it becomes clear that we are not speaking of distorted means of reaching an end. This fighting attitude, this attitude of not being dismayed at any time, this inflexibility when confronting the great problems in the final objective is also the nobility of the guerrilla fighter.

2. Guerrilla Strategy

In guerrilla terminology, strategy is understood as the analysis of the objectives to be achieved in light of the total military situation and the overall ways of reaching these objectives.
To have a correct strategic appreciation from the point of view of the guerrilla band, it is necessary to analyze fundamentally what will be the enemy’s mode of action. If the final objective is always the complete destruction of the opposite force, the enemy is confronted in the case of a civil war of this kind with the standard task: he will have to achieve the total destruction of each one of the components of the guerrilla band. The guerrilla fighter, on the other hand, must analyze the resources which the enemy has for trying to achieve that outcome: the means in men, in mobility, in popular support, in armaments, in capacity of leadership on which he can count. We must make our own strategy adequate on the basis of these studies, keeping in mind always the final objective of defeating the enemy army.
There are fundamental aspects to be studied: the armament, for example, and the manner of using this armament. The value of a tank, of an airplane, in a fight of this type must be weighed. The arms of the enemy, his ammunition, his habits must be considered; because the principal source of provision for the guerrilla force is precisely in enemy armaments. If there is a possibility of choice, we should prefer the same type as that used by the enemy, since the greatest problem of the guerrilla band is the lack of ammunition, which the opponent must provide.
After the objectives have been fixed and analyzed, it is necessary to study the order of the steps leading to the achievement of the final objective. This should be planned in advance, even though it will be modified and adjusted as the fighting develops and unforeseen circumstances arise.
At the outset, the essential task of the guerrilla fighter is to keep himself from being destroyed. Little by little it will be easier for the members of the guerrilla band or bands to adapt themselves to their form of life and to make flight and escape from the forces that are on the offensive an easy task, because it is performed daily. When this condition is reached, the guerrilla, having taken up inaccessible positions out of reach of the enemy, or having assembled forces that deter the enemy from attacking, ought to proceed to the gradual weakening of the enemy. This will be carried out at first at those points nearest to the points of active warfare against the guerrilla band and later will be taken deeper into enemy territory, attacking his communications, later attacking or harassing his bases of operations and his central bases, tormenting him on all sides to the full extent of the capabilities of the guerrilla forces.
The blows should be continuous. The enemy soldier in a zone of operations ought not to be allowed to sleep; his outposts ought to be attacked and liquidated systematically. At every moment the impression ought to be created that he is surrounded by a complete circle. In wooded and broken areas this effort should be maintained both day and night; in open zones that are easily penetrated by enemy patrols, at night only. In order to do all this the absolute cooperation of the people and a perfect knowledge of the ground are necessary. These two necessities affect every minute of the life of the guerrilla fighter. Therefore, along with centers for study of present and future zones of operations, intensive popular work must be undertaken to explain the motives of the revolution, its ends, and to spread the incontrovertible truth that victory of the enemy against the people is finally impossible. Whoever does not feel this undoubted truth cannot be a guerrilla fighter.
This popular work should at first be aimed at securing secrecy; that is, each peasant, each member of the society in which action is taking place, will be asked not to mention what he sees and hears; later, help will be sought from inhabitants whose loyalty to the revolution offers greater guarantees; still later, use will be made of these persons in missions of contact, for transporting goods or arms, as guides in the zones familiar to them; still later, it is possible to arrive at organized mass action in the centers of work, of which the final result will be the general strike.
The strike is a most important factor in civil war, but in order to reach it a series of complementary conditions are necessary which do not always exist and which very rarely come to exist spontaneously. It is necessary to create these essential conditions, basically by explaining the purposes of the revolution and by demonstrating the forces of the people and their possibilities.
It is also possible to have recourse to certain very homogeneous groups, which must have shown their efficacy previously in less dangerous tasks, in order to make use of another of the terrible arms of the guerrilla band, sabotage. It is possible to paralyze entire armies, to suspend the industrial life of a zone, leaving the inhabitants of a city without factories, without light, without water, without communications of any kind, without being able to risk travel by highway except at certain hours. If all this is achieved, the morale of the enemy falls, the morale of his combatant units weakens, and the fruit ripens for plucking at a precise moment.
All this presupposes an increase in the territory included within the guerrilla action, but an excessive increase of this territory is to be avoided. It is essential always to preserve a strong base of operations and to continue strengthening it during the course of the war. Within this territory, measures of indoctrination of the inhabitants of the zone should be utilized; measures of quarantine should be taken against the irreconcilable enemies of the revolution; all the purely defensive measures, such as trenches, mines, and communications, should be perfected.
When the guerrilla band has reached a respectable power in arms and in number of combatants, it ought to proceed to the formation of new columns. This is an act similar to that of the beehive when at a given moment it releases a new queen, who goes to another region with a part of the swarm. The mother hive with the most notable guerrilla chief will stay in the less dangerous places, while the new columns will penetrate other enemy territories following the cycle already described.
A moment will arrive in which the territory occupied by the columns is too small for them; and in the advance toward regions solidly defended by the enemy, it will be necessary to confront powerful forces. At that instant the columns join, they offer a compact fighting front, and a war of positions is reached, a war carried on by regular armies. However, the former guerrilla army cannot cut itself off from its base, and it should create new guerrilla bands behind the enemy acting in the same way as the original bands operated earlier, proceeding thus to penetrate enemy territory until it is dominated.
It is thus that guerrillas reach the stage of attack, of the encirclement of fortified bases, of the defeat of reinforcements, of mass action, ever more ardent, in the whole national territory, arriving finally at the objective of the war: victory.

Ταμάρα Μπούνκε Μπίντερ (Tania the Guerilla)

Η Ταμάρα Μπούνκε Μπίντερ (Tamara Bunke Bider), γνωστότερη με το προσωνύμιο «Τάνια η Αντάρτισσα», ήταν αργεντινο-γερμανίδα επαναστάτρια και μυστική πράκτορας. Γεννήθηκε το Νοέμβριο του 1939 στο Μπουένος Άιρες από, κομμουνιστικών πεποιθήσεων, γερμανούς γονείς που είχαν μεταναστεύσει στην Αργεντινή. Το 1952 η οικογένεια επέστρεψε στη Γερμανία και η Ταμάρα σπούδασε πολιτικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Χάμπολτ του ανατολικού Βερολίνου. Έγινε μέλος του τότε Ενιαίου Σοσιαλιστικού Κόμματος (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands) της Γερμανίας και ταξίδεψε σε πολλές χώρες του κόσμου ως μέλος της «Ελεύθερης Γερμανικής Νεολαίας», οργάνωσης του ΕΣΚ. Σε ένα από τα ταξίδια της βρέθηκε στην Κούβα η οποία την εποχή εκείνη (1959) ζούσε τις μεγάλες ιστορικές στιγμές της Επανάστασης.

Γνωρίστηκε με τον Τσε Γκεβάρα το 1960 κατά τη διάρκεια επίσκεψης του Ερνέστο στην Λειψία. Ορίστηκε διερμηνέας του Τσε και το 1961, εντυπωσιασμένη από τα ιδανικά της Κουβανικής Επανάστασης, εγκαταστάθηκε μόνιμα στο νησί. Στην Κούβα εργάστηκε σε πολλές θέσεις, από το Υπουργείο Παιδείας μέχρι την Ομοσπονδία Κουβανών Γυναικών επιδεικνύοντας ιδιαίτερο ζήλο και ικανότητες που εκτιμήθηκαν τόσο από τους συναδέλφους της όσο και από τον ίδιο τον Τσε. Έλαβε μέρος σε μυστικές αποστολές στην Ευρώπη (Πράγα, Ρώμη), ταξιδεύοντας με ψευδώνυμο και παραλλαγμένα χαρακτηριστικά, συγκεντρώνοντας χρήσιμες πληροφορίες γιά λογαριασμό της κουβανικής κυβέρνησης. Το 1964, η Τάνια ταξίδεψε κάτω από απόλυτη μυστικότητα στη Βολιβία, εμφανιζόμενη με το όνομα Λώρα Γκουτιέρες Μπάουερ, προκειμένου να διεισδύσει στους κύκλους της βολιβιανής πολιτικής, οικονομικής και ακαδημαϊκής αφρόκρεμας. Στόχος η συλλογή πολύτιμων πληροφοριών γιά τη μετέπειτα προσπάθεια του Τσε να υποκινήσει μιά λαϊκή Επανάσταση στη χώρα.

Λίγο πριν την αποστολή στη Βολιβία, η Τάνια επιλέχθηκε μεταξύ εκείνων που θα περνούσαν από ειδική εκπαίδευση με σκοπό να ακολουθήσει το Γκεβάρα στη χώρα της Νότιας Αμερικής. Δολοφονήθηκε στις 31 Αυγούστου του 1967 στον ποταμό Ρίο Γκράντε της περιοχής Βάδο δελ Γέσο από βολιβιανούς στρατιώτες. Λίγο καιρό αργότερα, ο Φιντέλ Κάστρο ανακύρηξε την Ταμάρα ως «Ηρωίδα της Κουβανικής Επανάστασης» δίνοντας της το προσωνύμιο «Τάνια η Αντάρτισσα».

Ο τάφος της ανακαλύφθηκε το 1998 στο Βαλεγκράντε της Βολιβίας και τα οστά της μεταφέρθηκαν και τοποθετήθηκαν στο Μαυσωλείο του Τσε στην Σάντα Κλάρα της Κούβας.

Ένα βιβλίο με τίτλο «Τάνια, η γυναίκα που αγάπησε ο Τσε Γκεβάρα», όσο και ανεπιβεβαίωτες φήμες προερχόμενες από τη C.I.A, έχουν στο παρελθόν υπενιχθεί ότι, στην πραγματικότητα, η Ταμάρα Μπίντερ δούλευε γιά λογαριασμό της σοβιετικής υπηρεσίας πληροφοριών K.G.B. Κάτι που τόσο η γερμανική Stasi όσο και η K.G.B. έχουν γραπτώς διαψεύσει.

Οι τελευταίες ημέρες του Στρατηγού Ερνέστο Τσε Γκεβάρα – Αρχεία C.I.A.

: κλικ γιά μεγέθυνση

Το παρακάτω κείμενο συντάχθηκε στις 28 Νοεμβρίου 1967 από το William Nicol, γιά λογαριασμό του Στρατού των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κεντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (C.I.A). Ανήκει στην συλλογή του Εθνικού Αρχείου Ασφαλείας (National Security Archive) των Η.Π.Α.. Αποχαρακτηρίστηκε και δόθηκε στη δημοσιότητα το 1997, τριάντα χρόνια έπειτα από τη δολοφονία του Τσε και αποτελεί την αμερικανική εκδοχή γιά τα γεγονότα των ημερών εκείνων. Το Guevaristas δημοσιεύει, γιά πρώτη φορά σε ελληνική μετάφραση, το κείμενο διατηρώντας όμως έντονες επιφυλάξεις σχετικά με το αληθές των όσων περιγράφονται παρακάτω.

7-9 Οκτωβρίου 1967.

Οι συνδιαζόμενες μονάδες της ομάδας Α και οι υποστηρικτικές μονάδες της ομάδας Β [μια ανάμεικτη/συνδιασμένη δύναμη 1.300 βολιβιανών ανδρών, εκπαιδευμένων από τις ειδικές δυνάμεις των Η.Π.Α. και υπό τη διεύθυνση της C.I.A. με συγκεκριμένο στόχο τη σύλληψη του Τσε Γκεβάρα. Η αντάρτικη ομάδα του Τσε είχε 17 άνδρες] κινήθηκαν στην περιοχή του Churro Ravine χρησιμοποιώντας δύο διμοιρίες της ομάδας Α ως αποτρεπτικής δύναμης λίγα χιλιόμετρα βορείως του μικρού Geino Ravine. Ο λοχαγός Πράδο έστησε την την ομάδα του ανατολικά του Churro Ravine, με την τρίτη διμοιρία της Ομάδας Β στο πλάι του για υποστήριξη, υπό τις διαταγές του λοχία Χουόκα. Το πρώτο platoon της Ομάδας Α, υπό τις διαταγές του λοχαγού Πέρες, εισήλθε στο Churro Ravine από το βορρά στην συμβολή δύο μικρών ρεμάτων. Ο λοχαγός Πέρες πρότεινε την κίνηση και ξεκίνησε να οδηγεί τους αντάρτες στα νότια, την στιγμή που οι δυνάμεις του λοχαγού Πράδο απέκλεισαν τη ρεματιά. Σε αυτό το σημείο επιστρατεύτηκε ένα πολυβόλο ώστε να καλύψει το ρέμα, να κρατήσει την αριστερή πλευρά του τμήματος όλμων του Πράδο και να υποστηρίξει τους στρατιώτες. Όπως η πρώτη διμοιρία της Ομάδας Α προωθήθηκε κάτω, ήρθε αντιμέτωπη με πυρά και έχασε 3 στρατιώτες. […] Ο λοχίας Χουόκα αμέσως αντιλήφθηκε μιά ομάδα από 6 με 8 αντάρτες και άνοιξε πυρ. Σε αυτό το σημείο σκοτώθηκαν οι «Ανοτόντο» και «Ορτούρο», δύο κουβανοί. Ο λοχίας Χουόκα έχασε έναν άνδρα ενώ ένας ακόμη τραυματίστηκε. Ο «Ραμόν» (Τσε) και ο «Γουίλι» προσπάθησαν να κινηθούν προς την πλευρά του τμήματος όλμων. Έγιναν αντιληπτοί από χειριστές του πυροβόλου οι οποίοι άνοιξαν πυρ εναντίον τους. O Γκεβάρα χτυπήθηκε στο κάτω μέρος της κνήμης και υποβοηθήθηκε από τον «Γουίλι» περνώντας κατά μήκος του ρυακιού Τουσκάλ όπου προφανώς κάθησαν να ξεκουραστούν γιά λίγα λεπτά. Έπειτα κινήθηκαν προς τα βόρεια, ακριβώς μπροστά απ’ τον λοχαγό Πράδο ο οποίος έδωσε εντολή να τους καταδιώξουν. Οι στρατιώτες Εντσίνος, Τσεκούες και Μπαλμπόα ήταν οι πρώτοι βολιβιανοί που ακινητοποίησαν το Γκεβάρα. Οι «Γουίλι» και «Ραμόν» μεταφέρθηκαν έπειτα πίσω στο Λα Ιγκέρα με το λοχαγό Πράδο και το προσωπικό των Ομάδων Α και Β. Οι βολιβιανοί (στρατιώτες) δεν έμειναν στην περιοχή τη νύχτα. Από τις 19:00 έως τις 4:00 πρωινή της 9ης Οκτωβρίου δεν υπήρχαν βολιβιανοί ένοπλοι στην περιοχή της μάχης. Αυτό έδωσε στις αντάρτικες δυνάμεις αρκετό χρόνο ώστε να εγκαταλείψουν την περιοχή.

Στις 30 Οκτωβρίου 1967, σε ένα μικρό αντίσκηνο στην Λα Εσπεράντζα, Βολιβία, ο αντισυνταγματάρχης Ραλ. Εσπινόζα Λορντ, της 2η Ομάδας καταδρομέων, δήλωσε τα ακόλουθα σχετικά με την σύλληψη του Ερνέστ «Τσε» Γκεβάρα: Ο Γκεβάρα και ο «Γουίλι» μεταφέρθηκαν πίσω στο Λα Ιγκέρα το απόγευμα της 8ης (Οκτωβρίου), έπειτα από τη μάχη στο φαράγγι Churro. Ο Γκεβάρα είχε ένα μικρό τραύμα στην κάτω κνήμη, το οποίο επουλώθηκε κατά την επιστροφή στο Λα Ιγκέρα. Ο υπολογοχαγός Εσπινόζα μίλησε επι μακρόν με το Γκεβάρα, αν και ο δεύτερος δεν αποκάλυψε καμία απόρρητη πληροφορία. Ο Εσπινόζα ένιωσε ιδιαίτερη εκτίμηση για το Γκεβάρα ως στρατιώτη και ως άνδρα, και ήταν περίεργος να μάθει περισσότερα για τη «θρυλική προσωπικότητα» του. Ο Γκεβάρα απάντησε σε όλες του τις ερωτήσεις χρησιμοποιώντας λέξεις όπως «ίσως» και «πιθανόν». Νωρίς το πρωί της 9ης του Οκτώβρη, η ομάδα έλαβε την εντολή να εκτελέσει το Γκεβάρα και τους άλλους συλληφθέντες. Προηγουμένως, ο αρχιστράτηγος Σαντάνα, αρχηγός της 8ης Μεραρχίας, είχε λάβει ξεκάθαρες εντολές να κρατήσει ζωντανούς τους κρατούμενους. Οι στρατιώτες που εμπλέκονταν στην υπόθεση δε γνώριζαν από πού έρχονταν οι εντολές, αλλά ένιωθαν ότι πήγαζαν από τις ύψιστες βαθμίδες.

[Α] Απόσπασμα απ’ το «Ο θάνατος του Τσε Γκεβάρα», εξηγώντας το ρόλο του Ροντρίγκεζ, πράκτορα της CIA υπεύθυνου για τις τακτικές κινήσεις των ομάδων Α και Β:

«Παρόλο που προφανώς ήταν υπό τις οδηγίες της CIA να «κάνει ότι είναι δυνατόν για να τον κρατήσει ζωντανό», ο Ροντρίγκεζ μετέφερε τη διαταγή να εκτελεστεί ο Γκεβάρα από το Βολιβιανό Ανώτατο Στρατηγείο στους στρατιώτες στο Λα Ιγκέρα – ο ίδιος τους συμβούλεψε να μην πυροβολήσουν το Γκεβάρα στο πρόσωπο ώστε τα τραύματα να φαίνονται ως τραύματα μάχης [ώστε να καλύψουν την παράνομη εκτέλεση χωρίς δίκη] – και ενημέρωσε προσωπικά τον Τσε ότι αναμένετο να πεθάνει. Έπειτα από την εκτέλεση, ο Ροντρίγκεζ πήρε το ρολόι Ρόλεξ του Τσε, συχνά επιδεικνύοντας το στους ρεπόρτερς τα επόμενα χρόνια».

Ο Λοχαγός Φράντο έδωσε την εντολή στον υπολοχαγό Πέρες να εκτελεστεί ο Γκεβάρα, κάτι που ο Πέρες δεν ήταν δυνατό να φέρει εις πέρας – έτσι η εντολή δόθηκε στο λοχία Τεράν, της Ομάδας Α. Σε αυτό το σημείο ο Πέρες ρώτησε τον Γκεβάρα εάν επιθυμεί κάτι πριν την εκτέλεση του. Ο Γκεβάρα απάντησε ότι το μόνο που ήθελε ήταν «να πεθάνει με γεμάτο στομάχι». Ο Πέρες στην συνέχεια τον ρώτησε εάν είναι «υλιστής» ζητώντας να έχει μόνο φαγητό. Ο Γκεβάρα επέστρεψε στην προγενέστερη συμπεριφορά του απαντώντας με ένα «ίσως». Τότε ο Πέρες τον αποκάλεσε «αξιολύπητο ανθρωπάκι» και έφυγε απ’ το δωμάτιο. Μέχρι τότε, ο λοχίας Τεράν είχε ενισχύσει τη διάθεση του με κάμποσες μπύρες και επέστρεψε στο δωμάτιο όπου ο Γκεβάρα στέκονταν όρθιος, με σταυρωμένα τα χέρια δηλώνοντας: «Ξέρω για ποιο λόγο ήρθες, είμαι έτοιμος». Ο Τεράν, αφού τον κοίταξε για λίγα λεπτά και έπειτα είπε: «όχι, κάνεις λάθος, κάθησε». Έπειτα ο ταγματάρχης έφυγε απ’ το δωμάτιο για μικρό διάστημα.

Ο «Γουίλι», ο κρατούμενος που είχε συλληφθεί μαζί με το Γκεβάρα, κρατούνταν σε ένα μικρό δωμάτιο, λίγα μέτρα μακριά. Την ώρα που ο Τεράν περίμενε έξω προσπαθώντας να συγκρατήσει τα νεύρα του, ο λοχίας Χουόκα εισήλθε και πυροβόλησε τον «Γουίλι». Ο Γουίλι ήταν κουβανός και σύμφωνα με πηγές ήταν ο υποκινητής των ταραχών των μεταλλορύχων στη Βολιβία. Ο Γκεβάρα άκουσε τον κρότο του πυροβολισμού και για πρώτη φορά φάνηκε να τρομάζει. Ο ταγματάρχης Τεράν επέστρεψε στο δωμάτιο που κρατούνταν ο Γκεβάρα και όταν εισήλθε, ο Τσε στάθηκε όρθιος κοιτώντας τον. Ο Τεράν του είπε να καθήσει αλλά αυτός αρνήθηκε δηλώνοντας: «Αυτό θα το υπομείνω όρθιος». Ο ταγματάρχης άρχισε να εκνευρίζεται και του επανέλαβε να καθήσει αλλά ο Γκεβάρα δεν απάντησε. Τελικώς, ο Γκεβάρα του είπε: «Να ξέρεις αυτό. Πρόκειται να σκοτώσεις μόνο έναν άνδρα». Ο Τεράν πυροβόλησε μια φορά με την Μ2 καραμπίνα του, χτυπώντας το Γκεβάρα ο οποίος έπεσε με δύναμη στον τοίχο του μικρού χτίσματος.

[Β] Ο πράκτορας της C.I.A. Φελίξ Ροντρίγκεζ, που διέταξε την εκτέλεση του Τσε, έχει δώσει μιά διαφορετική εκδοχή των γεγονότων:

1:30 μ.μ: Η τελευταία μάχη του Τσε λαμβλάνει τέλος στο Κουεμπράδα δελ Γιούρο. Ο Σιμόν Κούβα (Γουίλι) Σαράμπια, ένας βολιβιανός μεταλλωρύχος, ηγείται της αντάρτικης ομάδας. Ο Τσε τον ακολουθεί και δέχεται πυροβολισμούς στο πόδι αρκετές φορές. Ο Σαράμπια βοηθά τον Τσε να σηκωθεί και προσπαθεί να τον κουβαλήσει μακρυά απ’ τα διασταυρούμενα πυρά. Τον αφήνει στο έδαφος και επιστρέφει στη μάχη. Περικυκλωμένος σε απόσταση λιγότερη από 10 μέτρα, δέχεται συνεχή πυρά από τους καταδρομείς. Ο Τσε επιχειρεί να ανταποδώσει τα πυρά, αλλά δε μπορεί να κρατήσει σταθερά το όπλο με το ένα χέρι. Δέχεται χτύπημα και πάλι στο δεξί πόδι, το όπλο πετάγεται απ’ το χέρι του και τρυπά ο δεξιός του βραχίονας. Την στιγμή που οι στρατιώτες πλησιάζουν τον Τσε, αυτός φωνάζει: «Μην πυροβολείτε! Είμαι ο Τσε Γκεβάρα και αξίζω γιά σας περισσότερο ζωντανός παρά νεκρός». Η μάχη τελειώνει περίπου στις 3:30 μ.μ. Ο Τσε συλλαμβάνεται αιχμάλωτος…

Ο Ροντρίγκεζ εισέρχεται στην αίθουσα του σχολείου να ενημερώσει τον Τσε γιά τις εντολές της βολιβιανής στρατιωτικής ηγεσίας. Ο Τσε αντιλαμβάνεται και λέει, «είναι καλύτερα έτσι… Δεν θα έπρεπε ποτέ να συλληφθώ ζωντανός». Ο Τσε παραδίδει στον Ροντρίγκεζ ένα μήνυμα γιά τη γυναίκα του και το Φιντέλ, αγκαλιάζονται και ο Ροντρίγκεζ εγκαταλείπει το δωμάτιο.

(Μετάφραση – Επιμέλεια: Νικόλαος Μόττας)

Καμίλο Σιενφουέγος (Camilo Cienfuegos)

Ο Καμίλο Σιενφουέγος, προσωπικός φίλος του Τσε Γκεβάρα, ήταν από τους πρωτεργάτες της Κουβανικής επανάστασης. Γεννηθείς στην συνοικία Λότον της Αβάνας το Φεβρουάριο του 1932 μεγάλωσε σε οικογένεια με αναρχικές τάσεις, από γονείς που είχαν εγκαταλείψει την Ισπανία πριν την έναρξη του εμφυλίου πολέμου. Η πρώτη του επαφή με τον επαναστατικό ακτιβισμό και την πολιτική γίνεται το 1954 όντας ενεργό μέλος φοιτητικής ομάδας ενάντια στη δικτατορία του Μπατίστα. Ως αποτέλεσμα αυτού μάλιστα, το Δεκέμβρη του 1955, τραυματίζεται από σφαίρα κατά τη διάρκεια διαδήλωσης γιά τον κουβανό ήρωα της ανεξαρτησίας Αντόνιο Μασέο.

Άνεργος και έχοντας υποστεί μεγάλη ταλαιπωρία από τις αστυνομικές αρχές του δικτατορικού καθεστώτος αναχωρεί γιά τις Ηνωμένες Πολιτείες, διαμένοντας γιά σύντομο διάστημα στη Νέα Υόρκη. Με τη λήξη της άδειας παραμονής του συλλαμβάνεται και απελαύνεται στο Μεξικό. Εκεί γνωρίζει τον Φιντέλ Κάστρο ο οποίος οργάνωνε ήδη το επαναστατικό κίνημα γιά την ανατροπή του Μπατίστα. Το Νοέμβριο του 1956 ο Σιενφουέγος είναι ένας εκ των 82 επιβαινόντων στο πλοιάριο «Γκράνμα» με προορισμό τις κουβανικές ακτές. Μετέχει ενεργά στο αντάρτικο στα βουνά της Σιέρρα Μαέστρα, αποκτώντας σύντομα τον τίτλο του «Κομαντάντε». Μεγάλη του επιτυχία θεωρείται η στρατηγικής σημασίας νίκη του επί των στρατιωτικών δυνάμεων της δικτατορίας στη μάχη του Yaguajay το Δεκέμβριο του 1958. Στις 31 Δεκεμβριου, οι αντάρτες υπό την ηγεσία των Τσε Γκεβάρα και Καμίλο Σιενφουέγος απελευθέρωναν θριαμβευτές την πόλη της Σάντα Κλάρα.

Λίγες ημέρες πριν τον μυστηριώδη θάνατο του, ο Καμίλο συνέλαβε – έπειτα από εντολή του Φιντέλ – τον σύντροφο Ούμπερ Μάτος, ο οποίος αντιτίθετο στον αναπτυσσόμενο κομμουνιστικό χαρακτήρα του Επαναστατικού Κινήματος της 26ης Ιουλίου. Στις 28 Οκτωβρίου 1959, το Cessna 310 αεροσκάφος στο οποίο επέβαινε ο Σιενφουέγος χάνεται πάνω απ’ τα νερά του Ατλαντικού, κατά τη διάρκεια πτήσης από το Κάμαγουέι προς την Αβάνα. Οι έρευνες που ακολούθησαν κατέληξαν σε αδιέξοδο, καθώς δε βρέθηκαν ποτέ συντρίμια του αεροσκάφους ούτε το σώμα του ίδιου του Σιενφουέγος. Η αναπάντεχη και μυστηριώδης εξαφάνιση του τον μετέτρεψαν σε είδωλο της Κουβανικής Επανάστασης – προς τιμήν του, ο Τσε έδωσε το όνομα του στο γιό του Καμίλο.

Στη μνήμη του κουβανού επαναστάτη δημιουργήθηκε μουσείο στην πόλη Γιαγκουαγιαϊ (Yaguajay) την κορυφή του οποίου κοσμεί μεγαλοπρεπές άγαλμα.

«Λίγοι άνδρες έχουν επιτύχει να αφήνουν σε κάθε τους δράση ένα τόσο ξεχωριστό προσωπικό σημάδι. Είχε την εμπιστοσύνη των ανθρώπων, που τον είχαν επιλέξει μέσα από χιλιάδες γιά μιά προνομιούχο θέση εξαιτίας της τολμηρότητας των απόψεων του, την επιμονή του, την ευφυία του και την απαράμιλλη αφοσίωση του. Ο Καμίλο εξάσκησε την αφοσίωση του με θρησκευτική ευλάβεια».

– Τσε Γκεβάρα γιά τον Καμίλο Σιενφουέγος.

Η στρατιωτική σκέψη του Τσε Γκεβάρα

Του Πάνου Πικραμένου.

Στις 21 Ιουλίου 1957, ο Τσε προάγεται για πρώτη φορά στον βαθμό του «κομαντάντε», δηλαδή του στρατιωτικού διοικητή. Μέχρι τώρα, παρά την συμμετοχή του στις μάχες που κάποιες φορές έφτανε τα όρια του ηρωισμού, τα επίσημα καθήκοντά του περιορίζονταν σε αυτά του γιατρού της ομάδας. Στις σημειώσεις του, που αργότερα συνοψίστηκαν στο έργο «Ανταρτοπόλεμος», ο Τσε, γράφει τις σκέψεις του για την μεθοδολογία του αντάρτικου, μία εμπειρία που απέκτησε κυρίως την εποχή του αντάρτικου στην Σιέρα Μαέστρα και κατά την πορεία προς την Αβάνα. Σε ό,τι αφορά τα χαρακτηριστικά του ανταρτοπόλεμου, ο Τσε Γκεβάρα προέβαλε για πρώτη φορά την άποψη ότι πρόκειται για μια μορφή πολέμου όπως όλες οι άλλες και επομένως έχει τα βασικά χαρακτηριστικά που έχει κάθε πόλεμος, όπως πολιτικό στόχο, αυξημένη σημασία του αστάθμητου παράγοντα και της φθοράς, τον ζωτικό ρόλο του στρατιωτικού διοικητή κ.ά.

Κατά την άποψη του, φορέας της επαναστατικής αλλαγής είναι ο επαναστατικός στρατός. Ο επαναστατικός πόλεμος μπορεί να κερδηθεί ή να χαθεί ανάλογα με τον βαθμό της τεχνικής προετοιμασίας, της στρατιωτικής εμπειρίας και πάνω απ’ όλα της στρατιωτικής πειθαρχίας του στρατιωτικού πυρήνα, του «foco», όπως τον ονόμαζε. Ωστόσο αργότερα ο Τσε δεν έπαυε να τονίζει ότι το αντάρτικο δεν είναι πάντα πανάκεια για την αλλαγή μίας κοινωνίας. Όταν μια κυβέρνηση είναι δημοκρατικά εκλεγμένη και έχει αφήσει χώρο για την έκφραση διαφορετικών πολιτικών απόψεων, η ένοπλη επανάσταση δεν ξεσπάει εύκολα και δεν πρέπει να αποκλείεται η ειρηνική δράση και αντίσταση ως «όπλο» για τις επιθυμητές πολιτικές αλλαγές.

Το έμψυχο υλικό ενός αντάρτικου κινήματος, σύμφωνα με τον Τσε στρατολογείται κυρίως από τον ανεκπαίδευτο πληθυσμό της υπαίθρου, ενώ αναφέρει λεπτομερώς πώς πρέπει να αντιμετωπιστούν προβλήματα όπως η υποτυπώδης δομή και η πειθαρχία. Από αυτή την πεποίθησή του προκύπτει και η μεγάλη σκληρότητά που έδειχνε στους άνδρες του, όταν πίστευε ότι έβαζαν σε κίνδυνο τον αγώνα. Εκτελούσε αμέσως τους προδότες και τους λιποτάκτες, ενώ αντίθετα ήταν μεγαλόψυχος με τους στρατιώτες του εχθρού. Ο Τσε θεωρούσε απαραίτητους για την επανάσταση όσους έφεραν όπλα και μπορούσαν να συμμετέχουν σε μάχες. Αυτούς, θεωρούσε κύριους φορείς της επαναστατικής δράσης, ενώ τις φοιτητικές και εργατικές οργανώσεις στις πόλεις τις θεωρούσε απαραίτητες, μόνο σε ρόλο επιμελητείας και ανεφοδιασμού. Ο Τσε πιστεύει ότι το κίνημα στις πόλεις είναι ανεπαρκές: «Μπορείτε να εκπαιδεύσετε τους ανθρώπους σας να αντέχουν τα χειρότερα βασανιστήρια στη φυλακή, αλλά δεν μπορείτε να τους μάθετε να χρησιμοποιούν πολυβόλο», παρατηρεί σε έναν από τους ηγέτες των πόλεων. Για τον Τσε ο λαός της υπαίθρου δίνει τους καλύτερους μαχητές του αντάρτικου, που γνωρίζουν τον τόπο, τους κατοίκους και τα ήθη της περιοχής, και που είναι συνηθισμένοι στη σκληραγωγία της βουνίσιας ζωής. Ως δεξαμενή στρατολόγησης, ο Τσε πίστευε ότι πιο κατάλληλη ήταν η αγροτική παρά η εργατική τάξη, αφού στις τότε συνθήκες της νοτίου Αμερικής επαναστατικό υποκείμενο, δηλαδή το κοινωνικό στρώμα που είχε λόγους να κάνει επανάσταση, δεν ήταν οι βιομηχανικοί εργάτες, όπως κήρυσσε η ορθόδοξη μαρξιστική θεωρία, αλλά οι αγρότες. Αυτό γιατί στις χώρες του Τρίτου Κόσμου και ειδικά στη Λατινική Αμερική, δεν υπήρχε ανεπτυγμένη βιομηχανία ώστε να υπάρξει και υπολογίσιμος αριθμός δυσαρεστημένων εργατών που να έχουν αποκτήσει επαναστατική συνείδηση και να επιθυμούν επαναστατικές αλλαγές. Ο Τσε πίστευε ότι η δημιουργία μικρών «πυρήνων», αρκούσε για να προκαλέσει την έναρξη μίας επαναστατικής διαδικασίας, τουλάχιστον στην Λατινική Αμερική της εποχής εκείνης. Mια επιτυχία ενός αντάρτικου κινήματος η υποστήριξη του πληθυσμού θεωρείται αναγκαίος όρος, δηλαδή οι αντάρτες χρειάζονται την λαϊκή υποστήριξη. Ο Τσε δεν έπαυε να τονίζει ότι «η γνώση του εδάφους και η συνεργασία του λαού αποτελούν απαραίτητα συστατικά της επιτυχίας. Όποιος δεν αντιλαμβάνεται αυτή την αναμφισβήτητη αλήθεια, δεν μπορεί να γίνει αντάρτης μαχητής… Οι εχθροπραξίες πρέπει να γίνονται πάντα σε έδαφος ευνοϊκό για τους αντάρτες».

Στο άρθρο του «Ανταρτοπόλεμος, μια μέθοδος» και σε ό,τι αφορά την συνεργασία των ανταρτών με τον λαό, o Τσε Γκεβάρα είναι σαφής: «Αυτοί που θέλουν να κάνουν αντάρτικο ξεχνώντας την πάλη των μαζών, ως εάν επρόκειτο για δύο αντίπαλες πάλες, είναι άξιοι επικρίσεως. Είμαστε αντίθετοι σ΄ αυτή τη θέση. Το αντάρτικο είναι πόλεμος του λαού, δηλαδή μαζική πάλη. Το να ισχυρισθεί κανείς πώς θα κάνει ανταρτοπόλεμο χωρίς την υποστήριξη του πληθυσμού, είναι σα να πηγαίνει σε αναπόφευκτη πανωλεθρία. Το αντάρτικο είναι η μαχόμενη πρωτοπορία του λαού …στηριζομένη στην πάλη των μαζών των χωρικών και των εργατών της περιοχής και όλου του χώρου στον οποίο βρίσκεται. Χωρίς αυτές τις προϋποθέσεις δεν είναι παραδεκτός ανταρτοπόλεμος». Αυτό είναι για τον Τσε το δίδαγμα όχι μόνο της κουβανέζικης επανάστασης, μα όλων των λαϊκών πολέμων, και ιδιαιτέρως, του επαναστατικού στρατού του Β. Βιετνάμ, που ήταν στα μάτια του Τσε, το παράδειγμα του πιο «ολοκληρωμένου οργανικού δεσμού μεταξύ μιας ένοπλης πρωτοπορίας και του λαού», όπου «ο ανταρτοπόλεμος δεν είναι παρά η έκφραση της πάλης των μαζών». Για τον Τσε σημαντικό είναι επίσης και το δίδαγμα της κινέζικης επανάστασης: Σε μια συνέντευξη του Απριλίου 1959 σε δημοσιογράφο της Λαϊκής Κίνας, υπογραμμίζει ότι είχε μελετήσει «προσεκτικά» τα στρατιωτικά κείμενα του Μάο τσε Τουνγκ, γεγονός που πιθανώς αναφέρεται όχι μόνο στις στρατιωτικές απόψεις των κειμένων του, αλλά επίσης και στην πολιτική τους βαρύτητα: την ανάλυση των δεσμών μεταξύ του αντάρτικου και των αγροτικών μαζών. Και γενικά για τον Τσε ο λαός είναι «η καρδιά του αντάρτικου» που βρίσκεται πίσω από κάθε ενέργεια, είναι ο αόρατος συνεργάτης που παρακολουθεί τον εχθρό, μεταφέρει ειδήσεις, εξασφαλίζει τον εφοδιασμό, παρέχει στους μαχητές την αποτελεσματική του υποστήριξη τη συμμετοχή του, τη γενναιόδωρη προστασία του. Το κυριότερο όμως και αμιγώς στρατιωτικό χαρακτηριστικό ενός ανταρτοπόλεμου, είναι ότι πρόκειται για έναν πόλεμο χωρίς σταθερές στρατιωτικές επιδιώξεις. «Χτύπα και τρέξε, περίμενε, στήσε ενέδρα, χτύπα ξανά και πάλι τρέξε κι αυτό συνέχεια ώστε ο εχθρός να μην ξεκουράζεται ποτέ. Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι η παραπάνω λογική εμφανίζει κάποια αρνητικά χαρακτηριστικά, μία υποχωρητική διάθεση που αποφεύγει τη μετωπική σύγκρουση. Παρ΄ όλα αυτά, απορρέει από την γενικότερη στρατηγική αντιμετώπιση του αντάρτικου που σε τελική ανάλυση έχει τον ίδιο στόχο με οποιανδήποτε εμπλέκεται σε έναν πόλεμο: την συντριβή του εχθρού και την νίκη», γράφει στον «Ανταρτοπόλεμο». «Η μάχη δεν πρέπει να διαρκεί πολύ, αντίθετα πρέπει να είναι ταχύτατη και εξαιρετικά αποτελεσματική, δηλαδή να διαρκεί λίγα λεπτά και να ακολουθείται από άμεση υποχώρηση», συνεχίζει. «Το θεμελιώδες χαρακτηριστικό μίας αντάρτικης ομάδας είναι η κινητικότητα… Υπάρχουν τρεις προϋποθέσεις προκειμένου να επιβιώσει μία αντάρτικη δύναμη που έχει μόλις αρχίσει να αναπτύσσεται: συνεχής μετακίνηση, συνεχής ετοιμότητα, συνεχής δυσπιστία». «Η υπερβολική ανάπτυξη της περιοχής που εκδηλώνεται το αντάρτικο πρέπει να αποφευχθεί», συνεχίζει εννοώντας ότι ένας αντάρτικος στρατός δεν διεκδικεί εδάφη αλλά προσπαθεί να φθείρει τον αντίπαλο.

Η στρατιωτική τακτική του είναι κλασσική και έχει μελετηθεί από όλους τους σύγχρονους στρατούς. Δεν είναι τυχαίο ότι η πρώτη έκδοση στρατιωτικών κειμένων του Τσε Γκεβάρα στην Ελλάδα, δεν έγινε από κάποια αριστερή ομάδα ή κόμμα αλλά από το Γενικό Επιτελείο Στρατού την δεκαετία του 60… Ένα άλλο χαρακτηριστικό του ανταρτοπόλεμου, που απασχόλησε τον Τσε είναι οι περιορισμένοι πόροι των δυνάμεων που τον διεξάγουν. Ανέκαθεν στον ανταρτοπόλεμο κατέφευγαν όσοι γνώριζαν ότι δεν μπορούσαν να κερδίσουν έναν συμβατικό πόλεμο. Βασική θέση του Τσε είναι η πεποίθηση ότι ένας αντάρτικος στρατός μπορεί να υπερισχύσει ενός τακτικού, εφ όσον εκμεταλλευθεί σωστά τις περιστάσεις. Η κατά μέτωπο αντιπαράθεση αποφεύγεται αφού σχεδόν πάντα ο τακτικός στρατός είναι ισχυρότερος και καλύτερα εξοπλισμένος από έναν αντάρτικο.

Η στρατηγική του ανταρτοπόλεμου συνίσταται στην αποκέντρωση των δυνάμεων. Οι αντάρτες έχουν την ικανότητα να είναι «πανταχού παρόντες» ώστε να αποτελέσουν τον εφιάλτη ενός τακτικού στρατού. Οι αντάρτικες δυνάμεις συγκεντρώνονται βάσει σχεδίων για συγκεκριμένες επιχειρήσεις, αλλά η συγκέντρωση αυτή καλύπτει περιορισμένο χώρο και γίνεται για περιορισμένο χρόνο. Σε επιχειρησιακό επίπεδο, ο ανταρτοπόλεμος χαρακτηρίζεται από έμφαση στην ευκινησία, τον αιφνιδιασμό και τη νυχτερινή δράση, ιδίως όταν το έδαφος είναι δυσμενές για τους αντάρτες. Η συνηθέστερη μορφή τακτικών επιχειρήσεων
του ανταρτοπόλεμου είναι η ενέδρα. Η στρατηγική του αντάρτικου στρατού συνοψίζεται το να φθείρει τον αντίπαλο, να καταφεύγει στα βουνά και να καθιστά την παρουσία του αντιπάλου στις πεδιάδες και στις πόλεις αβέβαιη και ασύμφορη. Πρωταρχικός όμως στόχος των ανταρτών είναι η ίδια η επιβίωσή τους. Μάχη δίνουν μόνο αν η επιτυχία είναι εξασφαλισμένη, αν υπάρχει κέρδος σε εφόδια και αν οι απώλειες είναι λίγες. Σημαντικό ρόλο όμως παίζει και η μορφολογία του εδάφους και η καλή γνώση του από τους αντάρτες. Από τα διαφορετικά είδη εδάφους, οι ορεινοί όγκοι, οι ζούγκλες και τα δάση ευνοούν τον
ανταρτοπόλεμο. Το ίδιο ισχύει και για τις ελώδεις περιοχές.

Che-in-Congo-65 — Ο ΤΣΕ ΣΤΟ ΚΟΝΓΚΟ, 1965.

Μία από τις σημαντικότερες επινοήσεις του Τσε ήταν η έννοια της «ένοπλης προπαγάνδας», δηλαδή η ιδέα ότι οι αντάρτικες κινήσεις δεν έχουν ως αποκλειστικό στόχο την άμεση στρατιωτική νίκη επί του εχθρού, αλλά χρησιμεύουν και στο να υποσκάπτουν το ηθικό του, να ξεσκεπάζουν τις αδυναμίες του και να εδραιώνουν την πίστη του λαού στην επανάσταση. Η πολιτική δραστηριότητα του αντάρτικου, για τον Τσε δεν περιορίζεται καθόλου στην «κλασσική» προπαγάνδα: διεξάγει την «προπαγάνδα διά των γεγονότων», από τη μια με τις ίδιες τις ένοπλες δραστηριότητες, που δείχνουν το τρωτό του αντιπάλου, από την άλλη, με την εφαρμογή, στις περιοχές που ελέγχει, κοινωνικών μέτρων επαναστατικού χαρακτήρα: «απαλλοτρίωση», κατοχή και διανομή των γαιών στους χωρικούς, οργάνωση συνεταιρισμών, εγκαθίδρυση δικαστηρίου και διοίκησης, έκδοση επαναστατικών νόμων κ.λπ. «Το αντάρτικο παρουσιάζεται έτσι σταδιακά ως εξουσία κατ’ εναλλαγή αντίθετη στην εγκατεστημένη εξουσία, σαν νέα νομιμότητα που αντικαθιστά το νόμο του κράτους: επαναστατική εξουσία και νομοθεσία που εξυπηρετούν τα συμφέροντα και τις κοινωνικές βλέψεις των λαϊκών μαζών και που εξουδετερώνουν το όργανο καταπίεσης της κυρίαρχης τάξης».

Τέλος σε ό,τι αφορά τον εξοπλισμό, ο Τσε ως ιδανικό όπλο της εποχής του θεωρούσε το αμερικανικής κατασκευής Μ-1, γνωστό ως Garand, καθώς και όπλα μεγάλου βεληνεκούς που επιτρέπουν στους αντάρτες να πυροβολούν τον αντίπαλο από απόσταση. «Η ιδανική σύνθεση για μια αντάρτικη ομάδα της τάξεως των 25 ανδρών θα ήταν: 10 με 15 τουφέκια και δέκα αυτόματα όπλα είτε Garand είτε περίστροφα, συμπεριλαμβανομένων των ελαφρών και εύκολα μεταφερόμενων όπλων όπως το Μπράουνινγκ και το μοντέρνο βελγικό FAL και ημιαυτόματα όπλα Μ-14», αναφέρει στον «Ανταρτοπόλεμο».

Ο ίδιος ο Τσε ποτέ δεν φαντάστηκε τον αντίκτυπο που θα έχουν οι στρατιωτικοπολιτικές προτάσεις του και η θεωρία του για τον ανταρτοπόλεμο. Το εγχειρίδιο περί ανταρτοπόλεμου που συνέγραψε υπήρξε αληθινό «Ευαγγέλιο» για μια σειρά από επαναστατικά κινήματα σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο Τσε το συνέγραψε έναν χρόνο μετά την πτώση του Μπατίστα και την κατάληψη της εξουσίας στην Κούβα, το 1960.

* Ο Πάνος Πικραμένος είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Το κείμενο περιλαμβάνεται στη μονογραφία «Τσε Γκεβάρα: Ο Τελευταίος Πραγματικός Επαναστάτης», εκδόσεις Αμυντική Γραμμή.