Η Βολιβία τιμά την 46η επέτειο από τη δολοφονία του Τσε

: ΛΑ ΙΓΚΕΡΑ, ΒΟΛΙΒΙΑ.

ΛΑ ΠΑΖ, 7 Οκτώβρη 2013 – Ξεκινούν σήμερα οι εκδηλώσεις μνήμης με αφορμή την συμπλήρωση 46 χρόνων απ’ τη δολοφονία του Τσε Γκεβάρα. Οι εκδηλώσεις θα λάβουν χώρα στην επαρχία Σάντα Κρουζ και πιο συγκεκριμένα στις επαρχιακές πόλεις Βαλεγκράντε και Λα Ιγκέρα.

Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων θα προβληθούν ντοκυμαντέρ με θέμα τον Τσε αλλά και την επανάσταση στη Λατινική Αμερική. Σήμερα προβλήθηκε το ντοκυμαντέρ «El coraje del pueblo» (Το κουράγιο του λαού) ενώ τις επόμενες δύο ημέρες έχουν προγραμματιστεί να προβληθούν οι εξής κινηματογραφικές ταινίες που πραγματεύονται ιστορικά γεγονότα: «Nicaragua, patria libre o morir», «Fidel, la historia no contada» και «Che, un hombre Nuevo» (Τσε, ένας νέος Άνθρωπος).

Οι αυριανές εκδηλώσεις για την 46η επέτειο της δολοφονίας του Τσε Γκεβάρα περιλαμβάνουν περιοδεία στα μέρη που έδρασαν οι αντάρτες το 1966-67 στην περιοχή του Βαλεγκράντε, συμπεριλαμβανομένων των σημείων που αρκετοί απ’ τους συντρόφους του Τσε έχουν θαφτεί.

Στις εκδηλώσεις θα παραστούν πρέσβεις χωρών της Λατινικής Αμερικής και ο νεότερος αδελφός του Τσε, ο Χουάν Μαρτίν Γκεβάρα ντε λα Σέρνα που βρίσκεται για δεύτερη φορά φέτος στη Βολιβία.

Οι κεντρικές εκδηλώσεις θα κορυφωθούν σε ένα μικρό μαυσωλείο που έχει χτιστεί δίπλα στον αεροδιάδρομο του Βαλεγκράντε, στο σημείο όπου είχε βρεθεί ο ομαδικός τάφος του Τσε και άλλων επτά συντρόφων του το 1997. Εκδήλωση στη μνήμη του Κομαντάντε Γκεβάρα θα λάβει χώρα και στο χωριό Λα Ιγκέρα, στο σχολείο όπου ο Τσε κρατήθηκε αιχμάλωτος και δολοφονήθηκε στις 9 Οκτώβρη 1967.

Πηγή: Prensa Latina.

Συνέντευξη με τον στρατηγό του Τσε, Χάρυ Βιγιέγας (Πόμπο)

Ο Χάρυ Βιγιέγας Ταμάγιο (Harry Villegas Tamayo), γνωστός με το ψευδώνυμο “Πόμπο”, ήταν απο εκείνους τους άνδρες που ακολούθησαν τον Τσε Γκεβάρα σε όλες τις επικίνδυνες αποστολές. Γεννημένος το 1940 στην Κούβα, ο “Πόμπο” βρέθηκε στο πλευρό του Τσε πολεμώντας στην Σιέρρα Μαέστρα, στο Κονγκό και τη Βολιβία. Έζησε τον Κομαντάντε Γκεβάρα σε καλές και κακές στιγμές, έχοντας την ευκαιρία να “δει” τον Τσε στο πεδίο της ένοπλης δράσης, να μοιραστεί τις αντιξοότητες, τον κίνδυνο του θανάτου, τις πικρές ήττες αλλά και τις περήφανες νίκες.

Τον Ιούλη του 2011 ο Βιγιέγας βρέθηκε στην γενέτειρα του Τσε, Αργεντινή, όπου και έδωσε συνέντευξη στο βραζιλιάνικο ειδησεογραφικό πρακτορείο Patria Latina. Ακολουθούν τα κυριότερα αποσπάσματα:

– Τι εντύπωση σχηματίσατε από την επίσκεψη σας στην Αργεντινή που συμπίπτει με την επέτειο γέννησης του Τσε;

Είμαι ικανοποιημένος. Είδα στη νεολαία της Αργεντινής, σε όλο τον πληθυσμό της Αργεντινής ευρύτερα, ένα διαφορετικό ενδιαφέρον για τον Τσε. Όχι μόνο φιλολογικής φύσης αλλά ένα ενδιαφέρον να μάθουν τη δουλειά του, τη ζωή και το έργο του. Πάντα πίστευα ότι γι’ αυτούς (σ.μ: εννοεί τους αργεντίνους) ο Τσε έμοιαζε λίγο μακρυνός. Με αυτήν την ευκαιρία όμως είδα ότι η οικουμενικότητα της προσωπικότητας του, προσδίδει ακόμη μεγαλύτερη σημασία και στους ίδιους τους αργεντίνους.

Τα ιστορικά βιβλία, η επίσημη βιβλιογραφία, μαρτυρούν το πραγματικό μέγεθος του Τσε. Αρκετές γενιές σχημάτισαν άποψη χωρις να έχουν διαβάσει ούτε μισή γραμμή ή λέξη για τον ίδιο…

– Ποιά είναι η άποψη σας για την σχετιζόμενη με τον Τσε “εικονογραφία”, το cult είδος με τα μπλουζάκια, τα αυτοκόλλητα και τις φωτογραφίες που υπάρχουν ως αποτέλεσμα εμπορευματοποίησης;

Δεν μου αρέσει. Ας είμαστε ειλικρινείς τώρα. Ο κόσμος στον οποίο ζούμε είναι ένας εμπορευματοποιημένος κόσμος, όπου τα πάντα, όπως ξέρετε, συμβολίζουν αυτήν την “εμπορευματοποίηση”. Ο κόσμος είναι σε κρίση, όχι μόνο οικονομική αλλά και άλλου είδους, όπως με τις κλιματικές αλλαγές και την κρίση ηθικής (αξιών). Δεν είναι δυνατό να αρνηθούμε ή να διαπραγματευτούμε το μάρκετινγκ της εικόνας του Τσε. Ξέρετε πως λειτουργεί η “μόδα”. Ο κόσμος ακολουθεί τη μόδα των ευρωπαίων. Προσωπικά πιστεύω πως πρέπει να θέσουμε το θέμα στην ηθική, την επαναστατική του διάσταση. Αναρωτιούνται ορισμένοι: Ποιός είναι αυτός; (σ.μ: εννοεί τη μορφή του Τσε). Εάν αυτό τους οδηγεί να γνωρίσουν καλύτερα, αναλυτικότερα, τον Τσε, τότε μας συμφέρει.

: Ο Βιγιέγας με τον Τσε στη Βολιβία, 1966.

– Να αναζητήσουν το “νέο άνθρωπο” για τον οποίο μιλούσε ο Τσε;

Η προσπάθεια να τον ανακαλύψουν, ναι. Πιστεύω ότι ίσως να μην φτάσουμε στο επίπεδο του “νέου ανθρώπου” αλλά πρέπει να προσπαθήσουμε να τον ανακαλύψουμε έμμεσα, (να ανακαλύψουμε) έναν διαφορετικού τύπου άνθρωπο. Έναν άνθρωπο με περισσότερες αξίες, περισσότερο αυτοσεβασμό, έναν άνθρωπο που σέβεται τους άλλους γι’ αυτό που είναι.

Είναι εφικτό στο καπιταλιστικό σύστημα να υπάρξει το ηθικό ερέθισμα για να αναπτυχθεί αυτή η σκέψη; Πως θα παράγονταν αυτό (το νέο είδος ανθρώπου);

Θα πρέπει να παλέψουμε σκληρότερα για να ενδυναμώσουμε την συνείδηση και εγρήγορση των λαών. Είναι μια μάχη για να διατηρήσουμε την ανθρωπιά μας. Κάτι που οι καπιταλιστές και τα μονοπώλια δεν αντιλαμβάνονται. Θα ήταν πολύ περίπλοκο γι’ αυτούς να χρησιμοποιήσουν τις αξίες του Τσε σε αυτό το (καπιταλιστικό) σύστημα.

Σε κάποιες συνεντεύξεις σας είπατε ότι ο Τσε ήταν κάτι παραπάνω από ένας αντάρτης πολεμιστής. Τι εννοείτε;

Ο κόσμος πιστεύει ότι ο αντάρτης είναι ένας οπλισμένος σκοπευτής, αλλά ο Τσε έλεγε ότι ο αντάρτης δεν είναι κάτι τέτοιο – είναι ένα όχημα κοινωνικού μετασχηματισμού που έχει ως στρατηγικό στόχο την επαναστατική μεταρρύθμιση της κοινωνίας. Οπότε δεν είναι ένας σκοπευτής, λαμβάνοντας ιδιαίτερα υπ’ όψη και το γεγονός ότι στην Κούβα ήταν θεμελιώδες να εκπαιδευτεί (σ.σ: εννοεί όχι μόνο στρατιωτικά, αλλά από άποψη παιδίας) ο αντάρτικος στρατός. Από τότε ξεκίνησε η διαδικασία εξάλειψης του αναλφαβητισμού στην Κούβα. Από τους στρατιώτες.

Ιρλανδία: Έσβησαν τοιχογραφία του Τσε επειδή ενόχλησε… αμερικανούς τουρίστες!

Σε αμερικανικές πιέσεις υπέκυψε το Δημοτικό Συμβούλιο της κωμόπολης Kilkee στην επαρχία Κλαρ της Ιρλανδίας, αποφασίζοντας να σβήσει τοιχογραφία που εμφάνιζε την όψη του Τσε Γκεβάρα. Σύμφωνα με την ιρλανδική εφημερίδα «Independent» οι τοπικές αρχές δέχθηκαν… πλήθος παραπόνων από αμερικανούς τουρίστες οι οποίοι ενοχλήθηκαν (!) στη θέα και μόνο της τοιχογραφίας.

Παρά την αρχική απόφαση του τοπικού δημοτικού συμβουλίου να παραμείνει η – ύψους 6 μέτρων – τοιχογραφία (που αποτύπωνε την πασίγνωστη εικόνα του guerrillero heroico) μέχρι και το τέλος του επερχόμενου λατινοαμερικανικού πολιτιστικού φεστιβάλ που λαμβάνει χώρα στην περιοχή, οι διάφορες πιέσεις έπιασαν τόπο. Οι τοπικές αρχές της κωμόπολης δικαιολογήθηκαν πως η παρουσία της τοιχογραφίας ερχόταν σε αντίθεση με τοπική νομοθεσία που απαγορεύει τα γκραφίτι και τα πολιτικά συνθήματα στους τοίχους.

Από το τραγελαφικό αυτό γεγονός δεν θα μπορούσε να λείπει η παρέμβαση της γνωστής για τις αντιδραστικές, αντικομμουνιστικές της ιδέες ρεπουμπλικανή αντιπρόσωπος στο Κογκρέσο των ΗΠΑ Ιλεάνα Ρος-Λετίνεν. Κινούμενη στο γνωστό υβριστικό απέναντι στον Τσε ύφος η Ρος-Λετίνεν σημείωσε ότι οι τοπικές αρχές του Kilkee έκαναν «το σωστό» ενώ εξέφρασε την… «απογοήτευση της που κάτοικοι στην ιρλανδική επαρχία Κλαρ συνεχίζουν να τιμούν τον σαδιστή δολοφόνο Τσε Γκεβάρα».

Η αμερικανοκουβανή πολιτικός, που βγάζει φλύκταινες κάθε φορά που ακούει το όνομα του Τσε και της Κουβανικής Επανάστασης, είχε επιδοθεί σε άνευ προηγουμένου παραλήρημα και πριν απο λίγους μήνες με αφορμή την συμπερίληψη γραπτών του Τσε στα ντοκουμέντα παγκόσμιας κληρονομιάς της ΟΥΝΕΣΚΟ.

Σύμφωνα πάντως με πληροφορίες τοπικών εφημερίδων κάτοικοι του Kilkee πήραν την πρωτοβουλία και ζωγράφισαν καινούργιες τοιχογραφίες σε διαφορετικές περιοχές της πόλης, απαντώντας έτσι στην απόφαση των τοπικών αρχών.

Ο Τσε Γκεβάρα στην Κίνα: Τα πρακτικά της συνομιλίας με το Μάο Τσε Τουνγκ (Μέρος ‘Α)

Ο Τσε επισκέφτηκε για πρώτη φορά την Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας το Νοέμβρη του 1960, ως επικεφαλής κουβανικής αντιπροσωπείας. Το Ελληνικό Αρχείο Τσε Γκεβάρα δημοσιεύει, σε ελληνική μετάφραση, ένα σπάνιο ντοκουμέντο που περιλαμβάνει τα πρακτικά των συνομιλιών μεταξύ του Τσε Γκεβάρα και του ηγέτη της Λ.Δ. της Κίνας Μάο Τσε Τουνγκ. Πηγή του κειμένου είναι τα Αρχεία του Κινεζικού Υπουργείου των Εξωτερικών (PRC FMA, No. 202-00098-01).

19 Νοέμβρη 1960, 4:20 μμ – 6:30 μμ, Τζονγκ Ναν Χάι, Πεκίνο.

Μάο: Καλωσορίζουμε την κουβανική αντιπροσωπεία.

ΓΚΕΒΑΡΑ: Είναι μεγάλη μας ευχαρίστηση η ευκαιρία να συναντήσουμε προσωπικά τον πρόεδρο Μάο. Τιμούμε πάντα τον πρόεδρο στους αγώνες μας. Είμαστε επίσημη αντιπροσωπεία, εκπροσωπώντας την Κούβα, όμως μέλη της αντιπροσωπείας μας προέρχονται απο τέσσερα διαφορετικά έθνη.

Μάο: Εσείς είστε αργεντινός.

ΓΚΕΒΑΡΑ: Γεννημένος στην Αργεντινή.

Μάο: Από ποιές χώρες προέρχονται τα υπόλοιπα μέλη της αντιπροσωπείας σας;

ΓΚΕΒΑΡΑ: Ο Μαλντονάλντο είναι απ’ το Εκουαδόρ, ο Λακάστ είναι χιλιανός, εγώ γεννήθηκα στην Αργεντινή και όλοι οι υπόλοιποι είναι γεννημένοι στην Κούβα. Παρόλο που ορισμένοι απο μας δεν γεννηθήκαμε στην Κούβα, ο κουβανικός λαός δεν δυσανασχετεί επειδή δεν είμαστε απο εκεί. Υπερασπιζόμαστε πραγματικά την Κουβανική Επανάσταση. Ο Φιντέλ (Κάστρο) εκπροσωπεί τα “θέλω” όλων των λατινοαμερικάνων.

Μάο: Είστε διεθνιστές.

ΓΚΕΒΑΡΑ: Οι διεθνιστές της Λατινικής Αμερικής.

Μάο: Οι λαοί της Ασίας, της Αφρικής και όλος ο σοσιαλιστικός κόσμος σας υποστηρίζει. Πέρυσι επισκεπτήκατε ορισμένες ασιατικές χώρες, έτσι δεν είναι;

ΓΚΕΒΑΡΑ: Ορισμένες χώρες όπως την Ινδία, το Σιάμ (Ταϊλάνδη), την Ινδονησία, Μπούρμα, Ιαπωνία και Πακιστάν.

Μάο: Εκτός απ’ την Κίνα, είχατε πάει σε όλες τις μεγάλες ασιατικές χώρες.

ΓΚΕΒΑΡΑ: Αυτός είναι και ο λόγος που βρίσκομαι σήμερα στην Κίνα.

Μάο: Καλωσήρθατε.

ΓΚΕΒΑΡΑ: Η εσωτερική κατάσταση (σ.σ: εννοεί στην Κούβα) δεν είχε ακόμη σταθεροποιηθεί όταν ταξίδευα στο εξωτερικό πέρυσι και ως εκ τούτου είμασταν προσεκτικοί στις επαφές μας με τον έξω κόσμο. Σε αντίθεση με τώρα που τα πράγματα στο εσωτερικό έχουν σταθεροποιηθεί.

Μάο: Η διεθνής κατάσταση σήμερα είναι καλύτερη σε σχέση με το προηγούμενο έτος.

ΓΚΕΒΑΡΑ: Το έθνος μας είναι ενωμένο αλλά καθημερινά οι Ιμπεριαλιστές καρτερούν να μας διχάσουν.

Μάο: Εκτός απ’ τους εργάτες και τους χωρικούς, με ποιούς άλλους ενωθήκατε (σ.σ: ως επαναστατική κυβέρνηση).

ΓΚΕΒΑΡΑ: Η κυβέρνηση μας εκπροσωπεί εργάτες και χωρικούς αγρότες. Στην χώρα μας υπάρχει ακόμα μια ισχνή μεσοαστική τάξη (σ.σ: χρησιμοποιεί τη λέξη “bourgeoisie”, μπουρζουαζία) η οποία διατηρεί φιλικές σχέσεις με την κυβέρνηση μας και συνεργάζεται με μας.

Μάο: Δεν υπάρχει εθνική αστική τάξη;

ΓΚΕΒΑΡΑ: Η εθνική αστική τάξη ήταν κυρίως εισαγωγείς. Τα συμφέροντα τους ήταν αλληλένδετα με τον Ιμπεριαλισμό και ήταν εναντίον μας. (Αυτός είναι ο λόγος) που τους καταστρέψαμε, και οικονομικά και πολιτικά.

Μάο: Δεν θα έπρεπε να λογίζονται ως εθνική μπουρζουαζία.

ΓΚΕΒΑΡΑ: Ορισμένοι ήταν απόλυτα εξαρτημένοι απ’ τον Ιμπεριαλισμό. Ο Ιμπεριαλισμός τους έδωσε κεφάλαια, τεχνολογία και αγορές. Παρ’ ότι ζούσαν στην χώρα τους, τα συμφέροντα τους ήταν αλληλένδετα με τον Ιμπεριαλισμό, όπως για παράδειγμα οι έμποροι ζάχαρης.

Μάο: Επιχειρηματίες ζάχαρης.

ΓΚΕΒΑΡΑ: Ναι, ήταν. Τώρα το εμπόριο ζάχαρης έχει εθνικοποιηθεί.

Μάο: Βασικά έχετε απαλλοτριώσει όλα τα αμερικανικών συμφερόντων κεφάλαια (στην Κούβα).

ΓΚΕΒΑΡΑ: Όλα. Πιθανόν κάποια κεφάλαια να έχουν διαφύγει (της κοινωνικοποίησης). Αλλά αυτό δεν συνέβη γιατί δεν το θέλουμε εμείς.

Μάο: Προσφέρατε αποζημίωση μετά τις απαλλοτριώσεις;

ΓΚΕΒΑΡΑ: Εάν (μια επιχείρηση ζάχαρης) αγόραζε περισσότερους από τρία εκατομμύρια τόνους ζάχαρης απο μας (πριν την απαλλοτρίωση), μπορούσαμε να προσφέρουμε κάποια αποζημίωση της ταξης του 5% μέχρι 25% (της αξίας της ζάχαρης που είχε αγοραστεί). Κάποιος που δεν είναι εξοικειωμένος με την κατάσταση στην Κούβα ίσως να έβρισκε δύσκολο να κατανοήσει την ειρωνεία που ενυπάρχει σε αυτήν την πολιτική.

Μάο: Το να ανέχεσαι προσωρινά την παρουσία ορισμένων ιμπεριαλιστικών επιχειρήσεων είναι στρατηγικά αποδεκτό. Και εμείς επίσης έχουμε λίγες εδώ.

Ζου Ενλάϊ (Πρωθυπουργός): Όπως για παράδειγμα η HSBC της οποίας η παρουσία είναι μόνο συμβολική.

ΓΚΕΒΑΡΑ: Η ύπαρξη καναδικών τραπεζών στην Κούβα είναι όπως η HSBC εδώ.

Μάο: Θα πρέπει να ενώσετε τους εργάτες και τους αγρότες, δηλαδή την πλειοψηφία (του λαού).

ΓΚΕΒΑΡΑ: Μέρος της αστικής τάξης τάχθηκε εναντίον μας και εντάχθηκε στο στρατόπεδο του αντιπάλου.

Μάο: Αυτοί που είναι εναντίον σας είναι εχθροί σας. Έχετε κάνει εξαιρετική δουλειά στην αντιμετώπιση των αντεπαναστατών.

ΓΚΕΒΑΡΑ: Οι αντεπαναστάτες οργάνωσαν επιθετικές ενέργειες. Για παράδειγμα, ορισμένες φορές κατέλαβαν ορισμένα νησιά, αλλά τους εκμηδενίσαμε σύντομα. Δεν ήταν τίποτα ανησυχητικό. Εκτελέσαμε τους αρχηγούς τους όταν τους συλλάβαμε. Ο εξοπλισμός τους είχε προέλθει όλος από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Μάο: Έχετε συλλάβει επίσης αρκετούς αμερικανούς.

ΓΚΕΒΑΡΑ: (Αυτοί) δικάστηκαν και εκτελέστηκαν δια τυφεκισμού.

Ζου Ενλαϊ (Πρωθυπουργός): Η αμερικανική κυβέρνηση διαμαρτυρήθηκε και σεις απαντήσατε.

Μάο: Είστε ακλόνητοι. Να είστε σταθεροί μέχρι τέλους, αυτή είναι η ελπίδα της επανάστασης και ο Ιμπεριαλισμός θα βρεθεί σε (ακόμη) μεγαλύτερη δυσκολία. Αλλά εάν αμφιταλαντευτείτε και συνθηκολογήσετε, ο Ιμπεριαλισμός θα βρει ευκολότερο τρόπο να σας αντιμετωπίσει.

ΓΚΕΒΑΡΑ: Στην πρώτη φάση της Επανάστασης μας, ο Φιντέλ πρότεινε έναν τρόπο για να λύσουμε το ζήτημα της δημόσιας κατοικίας, επειδή η κυβέρνηση φέρει την ευθύνη να έχει ο καθένας (πολίτης) σπίτι. Κατασχέσαμε ιδιοκτησίες ανθρώπων που κατείχαν μεγάλα σπίτια και τα μοιράσαμε στο λαό. Οι μικροιδιοκτήτες κράτησαν τα δικά τους σπίτια.

Μάο: Και έπειτα;

ΓΚΕΒΑΡΑ: Τώρα βρισκόμαστε σε ένα δεύτερο στάδιο της Επανάστασης, όπως το να δώσουμε ένα τέλος στην εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Παρακολουθώντας στενά την κατάσταση τόσο στο εσωτερικό (της Κούβας) όσο και διεθνώς, εργαζόμαστε ώστε να εδραιώσουμε την κυβέρνηση μας: να εξαλείψουμε τον αναλφαβητισμό και την ανεργία (η οποία βρίσκεται σε πολύ προχωρημένη κατάσταση), αναπτύσσοντας ταυτόχρονα τον τομέα της βιομηχανίας και επεκτείνοντας την αγροτική μεταρρύθμιση.

Μάο: Εξαιρετικά. Έχετε επηρεάσει την (κατάσταση στη) Λατινική Αμερική, ακόμη και την Ασία και την Αφρική. (Οι λαοί) θα επηρεαστούν όσο συνεχίζετε να τα πηγαίνετε καλά.

ΓΚΕΒΑΡΑ: Ιδιαιτέρως τη Λατινική Αμερική.

Μάο: Η λατινοαμερικάνικη εθνική αστική τάξη φοβάται τον σοσιαλισμό. Για ένα διάστημα δεν θα έπρεπε να βιαστείτε να κάνετε κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Μια τέτοια προσέγγιση θα έκανε καλό στο να κερδίσετε (με το μέρος σας) μικροαστικά στρώματα της Λατινικής Αμερικής. Μετά τη νίκη (σ.σ: εννοεί της επανάστασης στην Κίνα) οι επιχειρήσεις που ελέγχονταν από τη Γερμανία, την Ιταλία και την Κίνα εθνικοποιήθηκαν, κάτι που επέτρεψε στο κράτος να κατέχει το 80% του βιομηχανικού κεφαλαίου της χώρας. Παρά το γεγονός ότι η εθνική αστική τάξη κατείχε μόλις 20% του συνολικού βιομηχανικού κεφαλαίου, είχε υπό την εργοδοσία της περισσότερους από 1 εκατομμύριο εργαζόμενους και κατείχε τον έλεγχο του εμπορικού δικτύου. Μας πήρε περίπου 7 χρόνια να λύσουμε αυτό το ζήτημα…

ΓΚΕΒΑΡΑ: Θα πρέπει να παραδειγματιστούμε από την εμπειρία άλλων χωρών, συμπεριλαμβανομένης της Κίνας και άλλων σοσιαλιστικών κρατών.

ΤΕΛΟΣ ‘Α ΜΕΡΟΥΣ.

1967: Ο Σαλβαδόρ Αλιέντε και οι αντάρτες του Τσε

Βρισκόμαστε στο 1967 και ο Τσε έχει δολοφονηθεί στη Βολιβία στις 9 Οκτώβρη. Οι σύντροφοι του ψάχνουν για καταφύγιο, για άσυλο προστασίας απ’ τις δυνάμεις του βολιβιανού στρατού και της CIA. Θα καταφέρουν να βρουν άσυλο στην Χιλή, έπειτα από παρέμβαση του ηγέτη της αριστεράς Σαλβαδόρ Αλιέντε. Αυτό το γεγονός, ξεχασμένο από πολλούς μέσα στον ορυμαγδό των τότε ραγδαίων εξελίξεων, μας δίνει ένα ακόμη στοιχείο για το πρόσωπο του Αλιέντε, του ανθρώπου που επιχείρησε – ανεπιτυχώς όπως αποδείχθηκε – τη μετάβαση στον Σοσιαλισμό μέσα απ’ τις δομές της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.

Τρεις επιζώντες της μάχης στο φαράγγι του Γιούρο (8 Οκτώβρη 1967) περιπλανήθηκαν στη βολιβιανή ύπαιθρο επί τέσσερις μήνες, προσπαθώντας να μη γίνουν αντιληπτοί απ’ τον στρατό. Μοναδικός τους στόχος ήταν η επιστροφή στην Κούβα, όσο το δυνατόν συντομότερα και με ασφάλεια. Δε μπορούσαν όμως να περάσουν τα σύνορα ούτε για το Περού, ούτε για την Αργεντινή ή τη Βραζιλία, όπου οι αρχές τους είχαν ουσιαστικά επικηρύξει. Μοναδική τους διέξοδος η Χιλή και ο Αλιέντε ο οποίος, πέραν του ότι τύγχανε προσωπικός φίλος του δολοφονηθέντος Κομαντάντε Γκεβάρα, ήταν πρόεδρος του Οργανισμού Λατινοαμερικανικής Αλληλεγγύης (OLAS). Εκείνη την περίοδο ο εν λόγω οργανισμός έβλεπε θετικά την εξάπλωση επαναστατικών κινημάτων στην ήπειρο βοηθώντας τα σε διπλωματικό και πολιτικό επίπεδο.

Αργότερα, ο Αλιέντε εξηγούσε ότι η βοήθεια που παρείχε στους επιζώντες του αντάρτικου της Βολιβίας ήταν «το λιγότερο που μπορούσα να κάνω στη μνήμη του Γκεβάρα». Η επιχείρηση να περάσουν κάτω από άκρα μυστικότητα τα σύνορα Βολιβίας-Χιλής απέτυχε, παρά τις προσπάθειες του Αλιέντε και των συνεργατών του. Οι αρχές της Χιλής συνέλαβαν τους επιζώντες συντρόφους του Τσε και τους μετέφεραν στην πρωτεύουσα Σαντιάγκο. Εκείνη την περίοδο, πρόεδρος της χώρας ήταν ο χριστιανοδημοκράτης Εδουάρδο Φρέι Μοντάλβα, συντηρητικός αντικαστρικός με προφανείς εξαρτήσεις απ’ τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό. Ο Μοντάλβα είχε να ισορροπήσει ανάμεσα στις πιέσεις που δέχονταν από τις κυβερνήσεις Βολιβίας και ΗΠΑ για την άμεση έκδοση των ανταρτών (και τη δίκη που θα ακολουθούσε) και την αυξανόμενη πίεση που δέχονταν απ’ την χιλιανή αριστερά, τους κομμουνιστές και τον Αλιέντε. Η καλά οργανωμένη καμπάνια του Σαλβαδόρ Αλιέντε υπέρ της επιστροφής των ανταρτών στην Κούβα απέδωσε καρπούς, αναγκάζοντας την κυβέρνηση Μοντάλβα να αποδεχθεί την απέλαση τους με προορισμό, όχι τη Βολιβία, αλλά την Αβάνα.

Μέσω της γαλλικής Πολυνησίας οι διασωθέντες επαναστάτες αναχώρσαν για την Κούβα. Τις επόμενες ημέρες, ο δεξιός και συντηρητικός Τύπος στην Χιλή θα οργιάσει ενάντια στον Αλιέντε, κατηγορώντας τον για «υπόθαλψη ανταρτών» και «υπονόμευση της αίγλης της χιλιανής γερουσίας» (της οποίας ο Αλιέντε ήταν μέλος). Έξι χρόνια μετά από εκείνα τα γεγονότα η κυβέρνηση Αλιέντε θα ανατραπεί με το γνωστό αιματηρό πραξικόπημα της Χούντας του Πινοσέτ και των αμερικανών.

Μετά τη δολοφονία του Τσε ο Σαλβαδόρ Αλιέντε διηγούνταν την πρώτη τους συνάντηση, όταν ο Γκεβάρα του είχε προσφέρει, τιμητικά, ένα αντίτυπο του «Ανταρτοπολέμου». Στην χειρόγραφη αφιέρωση έγραφε ο Τσε: «Στον Σαλβαδόρ, με τον οποίο έχουμε τον ίδιο σκοπό αναζητώντας τον με διαφορετικούς τρόπους». Ο Αλιέντε συνήθιζε να υπερηφανεύεται σε φίλους και συγγενείς γι’ αυτό το δώρο – συμβολικό και ενδεικτικό της ιδεολογικής μάχης που λάμβανε χώρα στα επαναστατικά κινήματα της Λατινικής Αμερικής του ’60: Με τα όπλα ή με την κάλπη. Γκεβάρα και Αλιέντε διάλεξαν διαφορετικούς δρόμους. Ήταν όμως και οι δύο πιστοί στα ιδανικά τους.

Το Guevaristas στο 39ο Φεστιβάλ ΚΝΕ-Οδηγητή στην Θεσσαλονίκη / “Guevaristas” en el Festival de la Juventud Comunista de Grecia (ΚΝΕ) en Salónica

KNE Festival 2013 - Guevaristas

Με δύο πανό (για τον Τσε και την Κουβανική Επανάσταση) θα παρευρεθεί το Ελληνικό Αρχείο Τσε Γκεβάρα στο 39ο Φεστιβάλ ΚΝΕ-Οδηγητή που θα λάβει χώρα στις 12-14 Σεπτέμβρη στη Θεσσαλονίκη (Πρ. Στρατόπεδο Παύλου Μελά, Σταυρούπολη). Τα banners θα βρίσκονται δίπλα απο το περίπτερο του Ελληνοκουβανικού Συνδέσμου Φιλίας και Αλληλεγγύης, κοντά στην Κεντρική Σκηνή του Φεστιβάλ.

Ακολουθώντας την περσινή παρουσία στο Φεστιβάλ της ΚΝΕ, το Ελληνικό Αρχείο Τσε Γκεβάρα στηρίζει το κορυφαίο πολιτιστικό γεγονός της χώρας, αναγνωρίζοντας τον πρωτοποριακό-ιστορικό ρόλο του Φεστιβάλ ως μαζική, πολιτική και πολιτιστική, διοργάνωση με την συμμετοχή χιλιάδων νέων.

El Archivo griego de Che Guevara (Guevaristas) estará presente en el Festival anual de KNE-Odigitis (Juventud Comunista de Grecia), que tendrá lugar en Tesalónica, durante los dias 12-14 de Septiembre. Los pancartas de Guevaristas se mostrarán cerca de la cabina de la Asociación Griega-Cubano de Amistad y Solidaridad, cerca de la escena central del Festival.

Ubicación: Ex-campamento ‘Pavlos Melas’, Stavroupoli.

UPDATE.

Φωτογραφίες απ’ τον χώρο του Φεστιβάλ.

Banner του Ελληνικού Αρχείου Τσε Γκεβάρα στον χώρο του Φεστιβάλ.

Banner με χρονολογίες-σταθμούς της Κουβανικής Επανάστασης.

«Αλλη μια φορά»: Η συνέχεια των περιπετειών του νεαρού Ερνέστο Γκεβάρα (Βιβλιοκριτική)

Ένα καινούριο βιβλίο από τις εκδόσεις Ocean Sur/Ocean Press, για τη σειρά Proyecto Editorial Che Guevara (Εκδοτικό Πρόγραμμα Τσε Γκεβάρα): Ο ισπανικός τίτλος του είναι Otra Vez [Άλλη μια φορά] και ο αγγλικός Latin America Diaries. Πρόκειται ουσιαστικά για τη συνέχεια των πολύ γνωστών «Ημερολογίων μοτοσυκλέτας» [1] και περιγράφει το δεύτερο μεγάλο ταξίδι του νεαρού Ερνέστο Γκεβάρα στη Λατινική Αμερική, πριν γίνει γνωστός ως Τσε.

Το 180 σελίδων βιβλίο περιέχει επιστολές, ποιήματα και ανταποκρίσεις που συνθέτουν μια μαρτυρία για το δεύτερο λατινοαμερικάνικο ταξίδι του Ερνέστο Γκεβάρα μετά την αποφοίτησή του από την ιατρική σχολή. Η νέα αυτή έκδοση των ημερολογίων του Τσε έχει πλήρως αναθεωρηθεί από την χήρα του, Αλέιδα Μαρτς ντε Γκεβάρα, η οποία με επιμέλεια διόρθωσε την αρχική δουλειά της ελέγχοντας τον δυσανάγνωστο γραφικό χαρακτήρα του συζύγου της. Το βιβλίο περιλαμβάνει ακόμα έναν πρόλογο του Αλμπέρτο Γκρανάδο και 32 σελίδες με αδημοσίευτες φωτογραφίες, μεταξύ αυτών και φωτογραφίες του γιού του Τσε, Ερνέστο του νεότερου, καθώς αναζητούσε τα ίχνη του πατέρα του.

Στη συνέχεια έχουμε μεταφράσει μια βιβλιοκριτική του Otra Vez από τον Ροδόλφο Ρομέρο Ρέγιες.

7 Ιουλίου 1953. Ο νεαρός Ερνέστο Γκεβάρα μαζί με το φίλο του Κάρλος «Καλίκα» Φερέρ, αποφασίζουν να επιχειρήσουν ένα νέο ταξίδι. Για τη «Μεγάλη Αμερική», για την οποία ομολόγησε μετά την πρώτη του ανάλογη εμπειρία: «Με έχει αλλάξει περισσότερο απ’ ότι πίστευα». Αυτή τη φορά τα βήματά του τον φέρνουν στη Βολιβία, το Περού, το Εκουαδόρ, τον Παναμά, την Κόστα Ρίκα, τη Νικαράγουα, την Ονδούρα, το Ελ Σαλβαδόρ, τη Γουατεμάλα, το Μεξικό, και τελικά στην Κούβα [2].

Ως καλός χρονογράφος της εποχής του και των κατορθωμάτων του, ο Ερνέστο κρατάει ημερολόγιο με χρονολογικές εγγραφές πολύ προσωπικές. Βγάζει φωτογραφίες απ’ όλα όσα ανακαλύπτει σ’ αυτό το δεύτερο ταξίδι. Είναι ένας ιδιαίτερος τρόπος για να προσεγγίζει τις πραγματικότητες που αντικρίζει, μια συνήθειά του από το πρώτο ταξίδι ήδη. Τα γράμματα που ανταλλάσει με τη μητέρα του Σέλια ντε λα Σέρνα και τη φίλη του Μπέρτα Χίλδα (Τίτα) Ινφάντε, καθώς και άλλα κείμενα που γράφει για να δημοσιευτούν ή απλά για προσωπική του ευχαρίστηση, αποτελούν μαρτυρίες του έντονου περάσματος του από καθεμία από τις χώρες που επισκέφτηκε. Όλη αυτή η συλλογή κειμένων εμφανίζεται στο βιβλίο Otra Vez.

Για τους αναγνώστες που γνώρισαν από πρώτο χέρι τις σκέψεις του μέσα από το βιβλίο Notas de viaje [Σημειώσεις Ταξιδιού, πιο γνωστό ως Ημερολόγια Μοτοσυκλέτας], που βασίζεται στο προσωπικό του ημερολόγιο κατά τη διάρκεια του πρώτου ταξιδιού που έκανε μαζί με τον Αλμπέρτο Γκρανάδο, θα βρουν σ’ αυτόν τον δεύτερο τόμο σκέψεις πιο βαθιές και σχετικές με ενδιαφέροντα πιο συγκεκριμένα μέσα στο έντονο και συγκρουσιακό πολιτικό πλαίσιο που διαγραφόταν τότε στη Λατινική Αμερική.

Στη Βολιβία, μέσα στην περιοχή των ορυχείων, μαθαίνει για τους λαϊκούς αγώνες ένα χρόνο μετά την επικράτηση της Επανάστασης του Απρίλη του 1952, και γράφει: «Αλλά το ορυχείο δεν είχε παλμό. Έλειπε η ώθηση των μπράτσων που κάθε μέρα βγάζουν το φορτίο του ορυκτού στη γη και που τώρα ήταν στη Λα Πας υπερασπιζόμενα την Επανάσταση γιατί είναι 2 Αυγούστου, ημέρα του Ινδιάνου και της Αγροτικής Μεταρρύθμισης».

Ένα εξαιρετικά σημαντικό γεγονός στην πορεία του ήταν η συνάντηση με τις πιο υψηλές εκφράσεις του πολιτισμού της αμερικανικής ηπείρου όταν επισκέπτεται την περιοχή των Άνδεων. Μετά θα έγραφε το «Μάτσου Πίτσου, αίνιγμα από πέτρα στην Αμερική», μια ιστορία που θα δημοσιεύσει στις 2 Δεκεμβρίου 1953. Ωστόσο, το ιστορικό γεγονός με το μεγαλύτερο αντίκτυπο στο νεαρό αργεντινό ήταν το στρατιωτικό πραξικόπημα κατά της λαοφιλούς κυβέρνησης του Χάκομπο Άρμπενς στη Γουατεμάλα.

Σύμφωνα με τη γνώμη του Αλμπέρτο Γκρανάδο, συμμετέχοντας σε αυτά τα γεγονότα ο Τσε «στερεώνει τις πολιτικές του γνώσεις και του μεγαλώνει η ανάγκη να εμβαθύνει στις σπουδές του για να προσδιορίσει με μεγαλύτερη καθαρότητα τα αίτια ενός αγώνα που θα κορυφωθεί με μια πραγματική επανάσταση».

Σε ένα γράμμα που γράφει στη μητέρα του στις 4 Ιουλίου 1954 της περιγράφει την οπτική του πάνω στα γεγονότα που έζησε: «Η ωμή αλήθεια είναι ότι ο Άρμπενς δεν μπορούσε να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων. […] Δε σκέφτηκε ότι η πόλη ήταν γεμάτη αντιδραστικούς και ότι τα σπίτια που χάθηκαν δικά τους και όχι του λαού, ο οποίος δεν έχει τίποτα και ήταν αυτός που υπερασπίστηκε την κυβέρνηση. Δε σκέφτηκε ότι ένας λαός οπλισμένος είναι μια εξουσία ανίκητη παρά το παράδειγμα της Κορέας και της Ινδοκίνας. Θα μπορούσε να είχε δώσει όπλα στο λαό και δεν ήθελε, και το αποτέλεσμα είναι αυτό».

Σε άλλο κείμενο που γράφηκε προς το τέλος του 1954 με τον τίτλο «Το δίλημμα της Γουατεμάλας», θα εκθέσει τις ιδέες του σχετικά. Το άρθρο περιλαμβάνεται στα παραρτήματα του βιβλίου.

Στη Γουατεμάλα ακριβώς γνωρίζει τον νεαρό κουβανό επαναστάτη Αντόνιο «Νίκο» Λόπες, ο οποίος είχε ηγηθεί της επίθεσης στο στρατώνα Κάρλος Μανουέλ ντε Σέσπεδες στο Μπαγιάμο στις 26 Ιούλη 1953. Μετά την αντάμωση των δύο νέων στο Μεξικό, μήνες μετά, θα θεμελιώνονταν οι οριστικοί δεσμοί ανάμεσα στον Ερνέστο, που από τότε έγινε Τσε, και τη Γενιά της Εκατονταετίας [3]. Ένα περιστατικό που αναφέρεται συνοπτικά στις σημειώσεις του όταν γράφει: «Ένα πολιτικό γεγονός είναι η γνωριμία με τον Φιντέλ Κάστρο, τον κουβανό επαναστάτη, νέο άνδρα, ευφυή, πολύ σίγουρο για τον εαυτό του και με τεράστια τόλμη∙ νομίζω ότι η συμπάθεια είναι αμοιβαία».

Καθώς ήταν ένας από τους μελλοντικούς συμμετέχοντες στην εκστρατεία του πλοιαρίου Γκράνμα, συλλαμβάνεται από τις μεξικανικές αρχές μαζί με τους υπόλοιπους κουβανούς εξόριστους. «Μέσα σε αυτές τις μέρες της φυλακής και τις προηγούμενες της στρατιωτικής εκπαίδευσης, ταυτίστηκα πλήρως με τους συντρόφους στον κοινό σκοπό, θυμάμαι μια φράση που μια μέρα μου φάνηκε ανόητη ή το λιγότερο παράξενη, σχετικά με τόσο καθολική ταύτιση με όλα τα μέλη του μάχιμου σώματος, που η ιδέα ʺεγώʺ είχε εξαφανιστεί ολοκληρωτικά για να δώσει τη θέση της στην ιδέα ʺεμείςʺ. Ήταν μια κομμουνιστική ηθική και φυσιολογικά μπορεί να φαίνεται μια δογματική υπερβολή, αλλά πραγματικά ήταν (και είναι) όμορφο να μπορείς να νιώσεις αυτή την συγκίνηση του ʺεμείςʺ».

Το Otra Vez είναι ένα βιβλίο λίγων σελίδων αλλά περιέχει πυκνές ιδέες. Το φωτογραφικό υλικό του περιέχει, εκτός από τις φωτογραφίες που αναφέρθηκαν [και τραβήχτηκαν από τον ίδιο το Γκεβάρα] σημειώσεις που δημοσιεύτηκαν στις εφημερίδες La Hora και Diario της Κόστα Ρίκα, οι οποίες έγραφαν για την περιοδεία των δύο αργεντινών νέων στην ήπειρο, κάνοντας αναφορά και για τον Εντουάρντο «Γκουάλο» Γκαρσία. Πρόκειται για αργεντινό φοιτητή που υποχρεώθηκε να φύγει στην εξορία ως αντιπερονιστής και τον οποίο ο Τσε γνώρισε στο Εκουαδόρ, για να γίνει αργότερα ο νέος σύντροφός του στα ταξίδια. Σε μια από τις τελευταίες σελίδες, με ημερομηνία 1955, αναφέρεται ο Τσε ως φωτορεπόρτερ του αργεντίνικου πρακτορείου Agencia Latina.

Στις τελευταίες γραμμές του ημερολογίου, το οποίο διακόπτεται καθώς πλησιάζει η οριστική του ένταξη στην κουβανική επαναστατική διαδικασία, διηγείται ότι μερικούς μήνες πριν είχε γεννηθεί η πρώτη κόρη του, Ίλδα Μπεατρίς Γκεβάρα. Κλείνοντας την τελευταία σελίδα, καταλήγει ως εξής: «Τα σχέδιά μου για το μέλλον είναι νεφελώδη αλλά ελπίζω να τελειώσω μια δυο ερευνητικές εργασίες. Αυτή η χρονιά μπορεί να είναι σημαντική για το μέλλον μου. Έχω φύγει πια από τα νοσοκομεία. Θα γράψω με περισσότερες λεπτομέρειες».

Το Proyecto Editorial Che Guevara έχει κάνει μέχρι τώρα γύρω στις 30 εξειδικευμένες εκδόσεις σχετικά με τη ζωή και το έργο του Ερνέστο Τσε Γκεβάρα, ταξινομημένες σε διάφορες θεματικές ενότητες: Έργα της νεότητας, ανθολογίες, ιστορική μνήμη, φιλοσοφία και πολιτική, πολιτική οικονομία, κριτική πάνω στη σκέψη και το έργο του Τσε. Το βιβλίο Otra Vez μαζί με το Notas de Viaje εντάσσονται στην ενότητα «Γραπτά της Νεότητας» (Escritos de Juventud), με βασικό θέμα τα δύο μεγάλα ταξίδια του νεαρού Ερνέστο.

Οι εκδόσεις Ocean Sur, με γραφεία στην Κούβα, τη Βενεζουέλα και το Ελ Σαλβαδόρ, ασχολούνται με τη διάδοση της επαναστατικής σκέψης της Λατινικής Αμερικής όλων των εποχών. Εμπνευσμένες από την εθνική, πολιτιστική και φυλετική διαφοροποίηση, τους αγώνες για την εθνική κυριαρχία και το αντιϊμπεριαλιστικό πνεύμα, έχουν αναπτύξει εδώ και 5 χρόνια διάφορα εκδοτικά προγράμματα που προβάλουν τις διεκδικήσεις και τα σχέδια μετασχηματισμού της Λατινικής Αμερικής. Ο κατάλογος εκδόσεων περιλαμβάνει βιβλία πολιτικής θεωρίας και φιλοσοφίας της αριστεράς, της ιστορίας των λαών, τη διαδρομή των κοινωνικών κινημάτων και τη διεθνή πολιτική συγκυρία.

Οι συλλογές περιλαμβάνουν, εκτός από τη σειρά για τον Τσε Γκεβάρα, ανάλογες σειρές για το Φιντέλ Κάστρο, την Κουβανική Επανάσταση, το Λατινοαμερικάνικο Πλαίσιο, τη Μαρξιστική Βιβλιοθήκη, Επαναστατικοί Βίοι, Ιστορίες από τα Κάτω, Ρόκε Ντάλτον [4], Φωνές του Νότου, η Άλλη ιστορία της Λατινικής Αμερικής και η Σοσιαλιστική Σκέψη.

Η Ocean Press είναι ανεξάρτητος εκδοτικός οίκος με έδρα την Αυστραλία και γραφεία επίσης στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κούβα. Δημιουργήθηκε το 1989 και εκδίδει βιβλία στα αγγλικά και τα ισπανικά με κυριότερες αγορές τις ΗΠΑ, τον Καναδά, τη Μ. Βρετανία, την Ιαπωνία, τη Ν. Ζηλανδία, τη Ν. Αφρική, την Ινδία και την Κούβα. Η θεματολογία των εκδόσεων επικεντρώνεται στη διεθνή πολιτική, τις κοινωνικές αλλαγές, την Κούβα και τη Λατινική Αμερική. Έχει προβάλει τη ζωή και το έργο προσωπικοτήτων όπως ο Τσε Γκεβάρα, ο Φιντέλ Κάστρο, ο Νόαμ Τσόμσκι, ο Τζο Σλόβο [5], ο Σαλβαδόρ Αλιέντε, η Νίδια Ντίας [6] και ο Χοσέ Μαρτί. Υπάρχει επίσης ειδική σειρά για την ιστορία και τα πεπραγμένα της CIA κατά των επαναστατικών κινημάτων.

Πηγή / Μετάφραση: Prensa Rebelde.

[1] Το χρονικό του πρώτου και πιο γνωστού από τα μεγάλα ταξίδια του νεαρού Ερνέστο, με το παρανόμι «Φουσέρ» τότε. Μαζί με το φίλο του Αλμπέρτο Γκρανάδο («Μιάλ») ξεκίνησαν από την Αργεντινή στις 31 Δεκεμβρίου 1951 για να καταλήξουν στη Βενεζουέλα μετά από τεσσερισήμισι μήνες και 14.000 χλμ. Έχει κυκλοφορήσει από τον ίδιο εκδότη με τον τίτλο Notas de Viaje.

[2] Στο Μεξικό ο Γκεβάρα θα γνωρίσει κουβανούς εξόριστους με επικεφαλής τον Φιντέλ Κάστρο και θα ενταχθεί τελικά στους 82 του Γκράνμα που θα ξεκινήσουν την Κουβανική Επανάσταση, με το προσωνύμιο «Τσε» πλέον.

[3] Generación de Centenario. Οι βετεράνοι της επίθεσης στους στρατώνες Μονκάδα και Κάρλος Μανουέλ ντε Σέσπεδες στις 26/7/1953 υπό την ηγεσία του Φιντέλ Κάστρο. Ονομάστηκαν έτσι επειδή εκείνη τη χρονιά συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από τη γέννηση του Χοσέ Μαρτί.

[4] Επαναστάτης ποιητής από το Ελ Σαλβαδόρ. Δολοφονήθηκε κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες το 1975.

[5] Ηγετικό στέλεχος του ΚΚ Νοτίου Αφρικής και του Εθνικού Αφρικανικού Κογκρέσου, αν και λευκός.

[6] Ιδρυτικό στέλεχος του Μετώπου Φαραμπούντο Μαρτί για την ανεξαρτησία του Ελ Σαλβαδόρ.